11:22, Ngày 24/11/2017
     
 

Nghiên cứu lý luận

La Nát - nhạc cụ độc đáo, đặc sắc của nhân dân Lào

27/10/2017 2:42 CH.   130 lượt xem

Khamla Panchay [*]

                                                     

Nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào được hình thành trong lịch sử dựng nước và giữ nước hàng nghìn năm với 49 bộ tộc cùng chung sống. Nước Lào có một nền âm nhạc cổ truyền vô cùng phong phú, độc đáo và đặc sắc. Các nhạc cụ như Khèn Lào, La Nát, Trống, Nhị… và những bản nhạc của những nhạc cụ này là bộ phận quan trọng của nền âm nhạc dân tộc Lào, phản ánh đậm đà bản sắc dân tộc. Người dân Lào ở tất cả các vùng, miền đều sử dụng đàn La Nát.

Nhắc đến Lào là mọi người sẽ liên tưởng đến La Nát. La Nát được chia thành hai loại như sau: La Nát êk (còn được gọi là La Nát cao, vì có âm thanh cao) và La Nát Thum (còn gọi là La Nát trầm, vì có âm thanh trầm). La Nát là một trong những nhạc cụ truyền thống của người dân Lào, là niềm tự hào với thế giới về bản sắc dân tộc của mình.

Đối với người dân Lào, La Nát không chỉ là một nhạc cụ có khả năng biểu hiện tình cảm, tâm trạng, cảm xúc phong phú, mà La Nát còn là một người bạn đồng hành, có mặt trong nhiều sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người dân Lào: từ những cuộc gặp mặt đầu năm mới, đến những lễ hội truyền thống diễn ra hàng tháng trong năm. La Nát còn là nhân chứng cho các cuộc tình, chứng giám cho tình yêu của các đôi trai gái.

Với xu hướng toàn cầu hóa hiện nay, Đảng và Nhà nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào chủ trương mở rộng quan hệ về mọi mặt với tất cả các nước trên thế giới. Mở rộng quan hệ với các nước trên thế giới sẽ có giao lưu văn hoá, trong đó có giao lưu về lĩnh vực âm nhạc. Giao lưu văn hóa, giao lưu âm nhạc để tiếp thu, học hỏi cái hay, cái đẹp là cần thiết. Tuy nhiên, quan trọng nhất là phải bảo tồn, phát huy được giá trị văn hóa, giá trị âm nhạc truyền thống của dân tộc.

Nhận thức rõ giá trị của đàn La Nát và kỹ năng diễn tấu cây đàn này, Trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ thuật Giáo dục Lào đã xây dựng chương trình dạy học đàn La Nát. Tuy nhiên, chương trình và đặc biệt là phương pháp dạy học môn La Nát chưa được biên soạn thành một hệ thống khoa học.  

Người Lào trên khắp đất nước từ Bắc tới Nam ai cũng biết La Nát đã có từ hàng ngàn năm. La Nát được truyền dạy theo lối truyền khẩu, truyền ngón nghĩa là người này dạy cho người kia, trong gia đình thì theo kiểu cha truyền con nối và đã lưu giữ được giá trị từ bao đời nay.

 La Nát được sử dụng trong cúng bái, lễ nghi tín ngưỡng. Người Lào quan niệm La Nát là một nhạc cụ độc đáo, kỳ diệu có thể kết nối con người với trời đất. La Nát được sử dụng trong ngày lễ tạ ơn trời đất đã ban cho mùa màng tươi tốt, mang lại cuộc sống ấm no cho con người.

Không những quan niệm La Nát là cầu nối giao tiếp con người với đất trời mà còn là cầu nối giao tiếp giữa người sống và người đã mất, vì người Lào tin rằng La Nát có thể kết nối, giao hòa được con người với cõi tâm linh. La Nát được sử dụng trong nghi lễ rước vong (ma) về nhà, nhập vào người trong gia đình. Trong nghi lễ, người cúng tế mời ma vui chơi ăn uống nhảy múa. Cùng với các đồ cúng truyền thống, La Nát mời các linh hồn đã khuất trở lại với gia đình và cầu mong những điều tốt lành đến với mọi người.

Vượt qua bao năm tháng, chứng kiến bao đổi thay của xã hội, La Nát còn là vật chứng cho sự biến thiên của nhân dân Lào.

La Nát (còn gọi là Đàn thuyền) mang ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với người Lào. Nói đến La Nát là nói đến người Lào và ngược lại, nhắc đến người Lào không thể không nói đến La Nát vì xuất phát từ mối quan hệ trong quá trình lịch sử. La Nát đã được tôn vinh thành biểu tượng danh dự của nhân dân, của Tổ quốc Lào. Đồng thời nhân dân Lào còn coi La Nát là nhạc cụ biểu tượng, tiêu biểu trong các loại nhạc cụ dân tộc. Cộng đồng các dân tộc Lào đều sử dụng và tôn vinh La Nát.

La Nát là nhạc cụ tự thân vang, chi gõ, là loại đàn do nhiều thanh gỗ hợp thành. Các thanh đàn được chế tác từ gỗ cây Hạt, có chiều dài ngắn, to nhỏ khác nhau. Là một nhạc cụ làm bằng gỗ tự nhiên, khi diễn tấu, La Nát có âm thanh cao/thấp, nhanh/chậm, mạnh/nhẹ... khác nhau. Âm thanh đàn La Nát khi vang lên có thể chiếm ngay được cảm tình và cuốn hút người nghe bởi sự thanh khiết, du dương, trầm bổng, mềm mại.

Dưới đây là hình ảnh hai loại đàn La Nát: đàn phía trên trên (hai loại bằng gỗ và bằng thép) là La Nát ÊK (La Nát cao), đàn phía dưới (hai loại bằng gỗ và bằng thép) là La Nát Thum (La Nát trầm).

 

1. La Nát Êk gỗ

 

2. La Nát Êk Thép

 

3. La Nát Thum gỗ

 

4. La Nát Thum thép

 

La Nát được làm từ một loại gỗ Hạt, là loại gỗ cứng. La Nát ÊK có 21 thanh gỗ, La Nát Thum có 17 thanh gỗ đều được treo bằng dây. Dưới dây treo các thanh gỗ là thuyền đàn (một hộp gỗ giống hình con thuyền hoặc thân con tàu). La Nát được chơi bằng vồ. Có 2 loại vồ được sử dụng: vồ cứng và vồ mềm. Vồ cứng được diễn tấu và đệm cho những bài hát có tiết tấu nhanh, vui, khỏe. Vồ cứng khi gõ trên các thanh gỗ đàn có âm thanh vang, đanh và sắc nét. Vồ mềm khi gõ trên các thanh gỗ đàn có âm thanh êm nhẹ, mềm mại. Vồ mềm được diễn tấu để và đệm cho các bản nhạc, bài hát tiết tấu chậm, trữ tình.

Khi diễn tấu hay đệm đàn La Nát cho hát, múa người ta cầm vồ bằng hai tay gõ lên các thanh gỗ. Đàn La Nát Êk có âm vực rộng gần 3 quãng tám. Kỹ thuật diễn tấu nhạc cụ này là dùng vồ (bằng tre hoặc gỗ) gõ vào thanh gỗ để tạo ra âm thanh; có thể gõ vê, gõ nhấn, gõ nhanh, gõ chậm… có thể đánh chồng âm hoặc đồng âm, 2 nốt cách nhau 1 quãng tám.

           Tiếng đàn La Nát khi diễn tấu hay đệm cho những bài hát giao duyên thì âm thanh trong sáng, bay bổng đậm tính trữ tình, dễ rung cảm lòng người.  Tiếng đàn La Nát khi diễn tấu hay đệm cho những bài hát gắn với lao động thì khỏe khoắn, tươi vui làm tâm hồn con người phấn chấn, mạnh mẽ. La Nát chứa đựng nhiều giá trị, khi vang lên giúp ta cái nhìn sâu sắc, thâm nhập vào tư duy của con người Lào, được nhận biết khám phá những cái đẹp, cái hay và những nét độc đáo…              

           Trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ thuật Lào là một trong những trường đào tạo các ngành âm nhạc chuyên nghiệp. Khi khảo sát về đào tạo các chuyên ngành của Trường, chúng tôi đặc biệt quan tâm đến phương pháp dạy La Nát và nội dung tài liệu dạy La Nát mà nhà trường đang sử dụng. Qua đó, chúng tôi nhận thấy còn nhiều vấn đề cần phải sắp xếp, bổ sung một cách khoa học hơn, đề xuất các phương pháp dạy học kết hợp phương pháp truyền thống và các phương pháp dạy học hiện đại, cần thu thập tài liệu để hoàn thiện bộ giáo trình cho các giáo viên dạy La Nát trong khoa. Đồng thời là tài liệu giúp học sinh nghiên cứu tự học, ngày càng nắm bắt kiến thức một cách chủ động hơn. Chúng tôi hy vọng tài liệu dạy học La Nát sẽ góp phần vào việc bảo tồn, phát huy một nhạc cụ độc đáo, đặc sắc, mang đậm bản sắc dân tộc của đất nước, phục vụ cho đời sống đương đại.

Là một loại nhạc cụ đặc sắc trong kho tàng nhạc khí của đất nước Lào - Đất nước Triệu Voi tươi đẹp, âm thanh độc đáo của La Nát không chỉ lôi cuốn làm say đắm tâm hồn nhân dân các bộ tộc Lào mà còn vượt ra khỏi biên giới ngân vang đến  những vùng đất xa xôi và được các bạn bè khắp năm châu nhiệt tình đón nhận. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, đàn La Nát đã và sẽ tồn tại mãi mãi cùng với nhân dân các bộ tộc Lào.

 

Tài liệu tham khảo

1.    Phạm Lê Hòa (2013), Phân tích tác phẩm âm nhạc, Nxb Âm nhạc.

2.    Nguyễn Thụy Loan (2001), Thường thức về âm nhạc cổ truyền Việt Nam và lược sử âm nhạc, Nxb Âm nhạc, Hà Nội.

3.    Ngô Thị Nam (2001), Phương pháp dạy học Âm nhạc, tập 1, Nxb Giáo dục.

4.    Tô Ngọc Thanh (1998), Âm nhạc dân gian Thái Tây Bắc, Nxb Âm nhạc, Hà Nội.

5.    Nguyễn Duy Thiệu  (1997), “Cấu trúc tộc người ở Lào”, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.

________________________

[*] Lớp Cao học k5 - Chuyên ngành Lí luận và Phương pháp giảng dạy Âm nhạcnghệ  trình nghghệ thuật