Nghiên cứu lý luận

Lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ, xã Ninh Giang, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình

07 Tháng Mười Hai 2018

Đinh Duy Hoàn [*]

Trung Trữ là một ngôi làng nhỏ tại xã Ninh Giang, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Chùa Trung Trữ là một ngôi chùa cổ, nằm giữa làng, là chỗ dựa tâm linh của bao đời dân nơi đây. Ngôi chùa gắn liền với nhiều điển tích và lễ hội, đặc biệt là lễ Chạp Tổ được tổ chức vào mùng 1 tháng 12 âm lịch hàng năm. Đây là ngày các dòng họ trong làng dâng lễ vật ôn lại công đức của vị thủy tổ làng Đinh Thế Dong, có công xây dựng làng Trung Trữ, đồng thời cũng để dâng hương tưởng nhớ tổ tiên của dòng họ mình. Lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ là một nét đẹp trong văn hoá thờ cúng, một nét đẹp truyền thống đặc trưng mang tính giáo dục cao về đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người dân Trung Trữ.

Lễ Chạp tổ là một nét văn hóa lâu đời rất riêng của mảnh đất Trung Trữ, ngay cả những thôn, làng lân cận như La Mai, La Phù,… cũng không có tục lệ này, mà chỉ có ngày giỗ tổ riêng của từng dòng họ chứ không có hình thức giỗ chung (kéo giỗ làm chạp) như ở Trung Trữ. Để tìm hiểu cặn kẽ về nguồn gốc của lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ, ta phải quay ngược thời gian trở về với 530 năm trước, khi mà làng Trung Trữ mới được hình thành.

Theo mộc phả (gia phả bằng gỗ) lâu đời nhất của làng, nay được thờ trong từ đường họ Đinh Thế, có viết về tiểu sử của cụ Đinh Thế Dong, tác giả xin phép được tóm tắt sơ lược như sau: Vào thuở sơ khai của làng, ba cụ: Đinh Thế Dong, Lê Hữu Phù và Nguyễn Thế Kiên là những người đầu tiên khai thôn lập ấp, mà người đầu tiên, có công lớn nhất là cụ Đinh Thế Dong. Những người từ nơi khác về xin định cư đa phần đều phải đổi thành họ Đinh để nương nhờ sự ảnh hưởng của cụ. Vì thế họ Đinh Thế chính là dòng họ lớn nhất lúc bấy giờ, và cũng là dòng họ đông đảo nhất ở làng. Sau họ Đinh Thế là đến họ Lê của cụ Lê Hữu Phù và họ Nguyễn của cụ Nguyễn Thế Kiên. Các cụ chính là những người đầu tiên, có công lớn nhất trong việc lập nên làng Trung Trữ, nhất là cụ Đinh Thế Dong được coi như ông thủy tổ của làng.

Khi bắt đầu công cuộc khai hoang lập ấp, cụ Đinh Thế Dong đã nghĩ ngay đến việc phải có một ngôi chùa để nhân dân thờ Phật. Cụ chọn địa điểm là chân núi Gòi, vận động bà con đóng góp tiền bạc, công sức, cùng với cụ dựng nên một ngôi chùa nhỏ, thuở ban đầu chỉ là vài gian nhà gianh để thờ Phật, và đặt tên là chùa Bần, đến nay đổi tên thành chùa Trung Trữ. Để tưởng nhớ công ơn mở mang, khai ấp lập làng của các cụ, khi các cụ mất đi, nhân dân và con cháu trong dòng tộc của các cụ đã thống nhất đưa bát hương của 3 cụ ra thờ ở chùa.

Thời gian đầu, người dân vẫn thực hiện phong tục cúng giỗ tổ tiên như bình thường, tức là mỗi họ sẽ tổ chức giỗ họ vào ngày mất của ông thủy tổ của cả họ ấy. Dần dà, các dòng họ khác cũng xin được đưa chân hương của các cụ thủy tổ của họ mình gửi gắm ở chùa để nương nhờ cửa phật, tỏ lòng thành kính với các cụ. Bát hương của cụ Đinh Thế Dong, Lê Hữu Phù và Nguyễn Bá Kiên là ba bát hương duy nhất được đặt trang trọng ở ban chính, còn các họ khác chỉ được gửi chân hương ở ban ngoài để thờ.

Lý do tại sao lại chọn mùng 1 tháng Chạp âm lịch hàng năm làm lễ Chạp Tổ: Theo lời cụ Vũ Văn Ngọc và một số cụ cao tuổi sinh ra và lớn lên tại làng Trung Trữ, am hiểu sâu sắc về lịch sử cũng như những phong tục tập quán nơi đây, thì tháng 12 âm lịch hàng năm thường là tháng rét đậm rét hại, các cụ ở nhà tranh vách đất, nhà nghèo, phải ngủ trong thùng trấu cho đỡ rét. Cũng vì thế mà vào thời điểm này, rất nhiều cụ không sống qua được mùa đông, một làng có khi có nhiều cụ mất trong cùng 1 tháng, hoặc vài tháng, nên nếu tổ chức giỗ cho từng cụ thì rất tốn kém, nhất là với điều kiện kinh tế còn nghèo thời bấy giờ, nên cả làng quyết định góp giỗ, lấy mùng 1 tháng Chạp làm ngày giỗ tổ, và chỉ tổ chức một năm một lần.

Theo ông Ngô Hoàng Long - Trưởng ban công tác mặt trận xóm Đông, đồng thời là Trưởng Ban Văn hóa thôn Trung Trữ cho biết: đặc điểm của chùa Trung Trữ từ xưa đến nay, đó là ngoài thờ Phật thì còn thờ hương tiên, tức là chân hương của tổ tiên các dòng họ, những người đầu tiên của dòng họ đến sinh sống ở làng. Đây cũng là đặc điểm rất riêng, mang nét đặc trưng của làng Trung Trữ mà ít nơi nào có. Làng Trung Trữ thời kỳ hưng thịnh nhất có tới 32 dòng họ: 13 dòng họ Đinh, 3 dòng họ Lê, 5 dòng họ Nguyễn, 4 dòng họ Vũ, 2 dòng họ Bùi, 1 họ Ngô, 1 họ Đoàn, 1 họ Phạm, 1 họ Hà, 1 họ Khúc. Cho đến nay thì không còn họ Hà và họ Khúc, nên chỉ còn 30 dòng họ.

Thực trạng lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ

Lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ tính đến nay đã có tuổi đời trên 500 năm. Qua dòng chảy của thời gian, sự thăng trầm của lịch sử, lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ có nguy cơ mai một, do một bộ phận không nhỏ người dân tỏ ra thờ ơ, lơ là trong những dịp diễn ra lễ, bởi một phần là do sự tác động của kinh tế thị trường, mọi người đi làm ăn xa, hoặc mải mê làm kinh tế mà quên mất những phong tục tập quán của cha ông…

Mặt khác, do những người am hiểu và thực hiện lễ Chạp Tổ đa phần đều đã có tuổi, nhưng công tác phục dựng, bảo tồn những bài tế lễ cổ lại không được quan tâm, một phần cũng do lớp trẻ thờ ơ với những giá trị cổ truyền, không quan tâm tới lý tưởng cao đẹp và giá trị tâm linh mà lễ Chạp Tổ hay những lễ hội cổ truyền mang lại.

Giải pháp bảo tồn và phát huy lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ

Lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ hiện nay vẫn được coi là một lễ hội dân gian, lễ hội do người dân trong vùng tự tổ chức. Theo quy luật phổ biến của lễ hội dân gian và sự tiếp biến văn hóa, đặc biệt trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế, lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ có những biến đổi cũng là lẽ thông thường. Do đó, công tác quản lý lễ hội cần có những quan điểm bảo tồn phù hợp:

Một là, cần có những kế hoạch nghiên cứu, tìm hiểu xu hướng xã hội mới, để đáp ứng kịp thời xây dựng mô hình quản lý cho phù hợp hơn, đủ điều kiện đáp ứng công tác quản lý di tích và phục vụ cho mùa lễ hội tiếp theo. Các cán bộ cần được tạo điều kiện đi học nâng cao trình độ, trong công tác quản lý văn hóa - xã hội, bắt kịp với xu hướng phát triển của xã hội.

            Hai là, người dân phải được tham gia, được trao quyền vào các quá trình tổ chức lễ hội để duy trì, bảo tồn di sản, khôi phục các lễ nghi, các sinh hoạt văn hóa cổ, đảm bảo tính nguyên vẹn của lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ ngày càng hiệu quả hơn. Hơn nữa, phải có chính sách xã hội hóa, để khuyến khích cá nhân, các doanh nghiệp của địa phương trong việc tham gia tổ chức lễ hội, trùng tu di tích. Gắn quyền lợi với trách nhiệm của họ, phát huy vai trò giám sát của họ, để công tác tổ chức, quản lý lễ hội ngày càng hoàn thiện.

Ba là, đặc biệt chú trọng vai trò chủ thể của cộng đồng trong tổ chức lễ hội. Người dân phải được tham gia, được trao quyền vào các quá trình tổ chức lễ hội để duy trì, bảo tồn di sản, khôi phục các lễ nghi, các sinh hoạt văn hóa cổ, đảm đảm tính nguyên vẹn của lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ ngày càng hiệu quả hơn. Hơn nữa, phải có chính sách xã hội hóa, để khuyến khích cá nhân, các doanh nghiệp của địa phương trong việc tham gia tổ chức lễ hội, trùng tu di tích. Gắn quyền lợi với trách nhiệm của họ, phát huy vai trò giám sát của họ, để công tác tổ chức, quản lý lễ hội ngày càng hoàn thiện.

Bốn là, việc quản lý nguồn tài chính trong lễ hội cần phải đảm bảo công khai, minh bạch, có sự giám sát chặt chẽ của nhân dân. Nhằm tăng cường hiệu quả trong sử dụng nguồn tài chính thu từ lễ hội, Phòng Văn hóa - Thông tin cần phối hợp với các phòng ban chuyên môn đưa ra quy định cụ thể cho việc sử dụng kinh phí thu từ nguồn công đức, cụ thể như: tiết kiệm tối đa dùng kinh phí thu từ công đức chi cho hoạt động tổ chức lễ hội, phải có kế hoạch chi nguồn kinh phí đó cho công tác tu bổ, tôn tạo khu di tích, nâng cấp cơ sở hạ tầng, trang thiết bị phục vụ cho việc tổ chức lễ hội và đặc biệt phải bố trí nguồn kinh phí dành cho công tác quy hoạch không gian tổ chức lễ hội. Sử dụng hiệu quả nguồn kinh phí công đức với phương châm: tiết kiệm, minh bạch, công khai sẽ giúp cho người dân thêm hiểu và đồng lòng, đồng sức đóng góp, công đức cho việc quản lý và tổ chức lễ hội truyền thống.

Kêt luận

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, dẫn đến những sự thay đổi trong đời sống xã hội và văn hóa của người dân làng Trung Trữ, nhưng lễ Chạp Tổ vẫn thể hiện tính nhân văn, tạo nên một sức sống mãnh liệt của những giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh xã hội phát triển hiện nay. Lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ đã, đang và sẽ biến đổi cùng với quá trình công nghiệp hóa nông thôn, nhưng như một thành tố văn hóa, lễ Chạp Tổ làng Trung Trữ không chỉ thể hiện mong muốn của người dân để giải quyết nhu cầu tâm linh, mà còn là nơi giữ gìn, phát huy những truyền thống tốt đẹp của cộng đồng, nhằm xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Tài liệu tham khảo

  1. Phan Đại Doãn (1995), Một số vấn đề về làng xã Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
  2. Phạm Duy Đức (2011), Phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020, Xu hướng và giải pháp, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
  3. Cao Đức Hải (2011), Quản lý sự kiện và lễ hội, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
  4. Bùi Đình Hiển (2011), Làng Trung Trữ, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội.
  5. Vũ Khiêu (1993), Mấy vấn đề về văn hóa và phát triển ở Việt Nam hiện nay, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
  6. Nhiều tác giả biên soạn (2004), Vầng trăng làng Trữ, Tập văn thơ, Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.

---------------------------------------------------------------

[*] Lớp cao học K5 -  Chuyên ngành Quản lý Văn hóa