VẬN DỤNG KỸ THUẬT ĐAN DÂY MACRAME VÀO GIẢNG DẠY CHO SINH VIÊN NGÀNH MỸ THUẬT ỨNG DỤNG

Nguyễn Bích Nhung

Khoa Mỹ thuật Ứng dụng

Trường ĐHSP Nghệ thuật Trung Ương

Bài viết là sản phẩm khoa học của đề tài:

“ Nghiên cứu kỹ thuật Macrame ứng dụng vào giảng dạy học phần Vật liệu may và sáng tác mẫu vải cho sinh viên ngành Thiết kế thời trang trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung Ương”, mã số SV 2025 – 07, chủ nhiệm: ThS. Nguyễn Bích Nhung

Hoà cùng dòng chảy của thời trang thế giới, các nhà thết kế thời trang luôn phải trăn trở tìm kiếm các mẫu chất liệu vải mới để sáng tạo ra những mẫu thiết kế mới lạ, độc bản. Trong ngành mỹ thuật ứng dụng thời trang hiện nay, vấn đề ứng dụng kỹ thuật Macrame chưa được các cá nhân khai thác và sử dụng nhiều vào tạo chất liệu vải mới. Lý do ban đầu là kỹ thuật Macrame là một kỹ thuật phức tạp, cần được thực hiện thủ công bằng tay, cần có sự tập trung, tỉ mỉ, thời gian thao tác lâu, và người thực hiện cần có kiến thức vững vàng về kĩ thuật đan dây Macrame.  Sau khi tìm hiểu về kĩ thuật đan dây macrame thì đây là một kĩ thuật hoàn toàn phù hợp để đưa vào ứng dụng tạo chất liệu vải mới, tạo ra những chất liệu vải mẫu mã riêng, có chiều sâu nhưng vẫn rất hiện đại. Vậy nên, việc ứng dụng kỹ thuật Macrame  vào giảng dạy học phần Vật liệu may và sáng tác mẫu vải cho sinh viên giúp khai thác tối đa tiềm năng của nghệ thuật này, từ đó định hình được hướng thiết kế cho sinh viên .

1. Khái niệm về kỹ thuật Macrame

Macrame là một kỹ thuật liên kết các sợi dây tạo thành nút thắt, buộc bởi phương pháp thủ công từ đôi tay để tạo ra sản phẩm trang trí và ứng dụng. Kỹ thuật này có lịch sử lâu đời, các nút buộc , thắt sử dụng các sợi vật liệu khác nhau như sợi cotton, sợi dù, sợi chỉ, len, dây thừng…được gắn kết với nhau bởi các sơ đồ hệ thống nút thắt có chủ đích,  tạo thành cấu trúc, hoa văn và bề mặt khối riêng biệt có vẻ đẹp riêng các trong lĩnh vực nghệ thuật sợi. Bề mặt vật liệu mới được tạo ra bởi kĩ thuật buộc dây Macrame mà không cần đến các công cụ như khung dệt hay kim đan. Điều thú vị trong tính tạo hình của kỹ thuật macrame không chỉ là một phương pháp trang trí đầy màu sắc xen lẫn nhau qua các nút buộc thắt bởi các sợi dây màu mà còn là một hệ thống tạo hình vật liệu phong phú, nơi mỗi loại nút thắt (ví dụ: nút vuông, nút xoắn, nút vặn thừng…)   khi liên kết với nhau bởi những bản sơ đồ thiết kế nút thắt lại đóng vai trò như một “đơn vị cấu trúc”, góp phần tạo nên tính nghệ thuật riêng. Trong bối cảnh hiện đại, sự đa dạng vật liệu đã mở rộng khả năng sáng tạo của các nhà thiết kế thời trang, nghiên cứu chất liệu theo hướng khoa học giúp tối ưu hoá độ bền của vật liệu, cùng những đặc tính vật lý và thẩm mỹ riêng của sản phẩm như độ rủ, độ co giãn, độ tơi xốp, hiệu ứng ánh sáng của vật liệu … để tạo nên những khối hình thẩm mỹ riêng trong không gian ba chiều trên bề mặt vật liệu.  

2. Lịch sử hình thành và phát triển của nghệ thuật Macrame

Nghệ thuật macrame được cho là xuất hiện rất lâu đời từ khu vực Trung Đông bởi những người thợ dệt vải. Trong giai đoạn này, macrame mang tính chức năng nhiều hơn nghệ thuật, gắn liền với nhu cầu thực tiễn trong sản xuất dệt. Trong thời kỳ Trung Cổ, các nghệ nhân thời bấy giờ đã khéo léo dùng kỹ thuật macrame để để tạo ra các tác phẩm tinh xảo, như khăn choàng, khăn trải bàn, rèm tro tường và các phụ kiện khác… để trang trí trong các tòa lâu đài, tu viện và cung điện hoàng gia.

Vào thế kỷ XV – XVI, thông qua các tuyến thương mại và giao thương, kỹ thuật  macrame đã du nhập và trở nên phổ biến hơn tại Châu Âu, đặc biệt là ở Ý và Pháp. Trong giai đoạn này thông qua nhu cầu thời trang đa dạng và phô trương của giới quý tộc Châu Âu , macrame được ứng dụng trong trang trí nội thất và trang phục rất nhiều. Điều này bắt đầu là bước chuyển đổi từ một kỹ thuật buộc thắt đơn giản chỉ phục vụ trong kĩ thuật sản xuất đã trở thành các tác phẩmm nghệ thuật có giá trị trang trí, phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc xã hội và thị hiếu thẩm mỹ.

Sang đến thế kỷ 19, macrame có sự phát triển mạnh mẽ tại Anh và Mỹ, đặc biệt là trong phong trào hippie và lối sống tự nhiên của những năm 1960 – 1970 với các trang phục, trên mũ nón, trên giày… có thêm trang trí bởi các nút thắt buộc bằng kỹ thuật macrame. Trong trang trí nội thất thì các nghệ sĩ và thợ thủ công đã sáng tạo ra nhiều sản phẩm macrame độc đáo, như rèm treo tường bằng dây, vòng hoa và phụ kiện thời trang… được tạo hình bởi kỹ thuật macrame mang tính cá nhân hoá trong xã hội hiện đại.  

Ngày nay, kỹ thuật macrame đang trở lại với sức sống mới, chất liệu đa dạng và công nghệ chế tác vật liệu mới, ưu tiên sợi tự nhiên hoặc sợi tái chế để tạo ra các sản phẩm bền vững…đã được nhiều nghệ sĩ, thợ thủ công và người yêu thích nghệ thuật sáng tạo tái sinh. Từ những sản phẩm đơn giản đến những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo, macrame tiếp tục ghi dấu ấn của mình trong các ngành nghệ thuật như thời trang, nội thất… Sự thích nghi linh hoạt với các điều kiện kinh tế, xã hội và công nghệ đã giúp macrame duy trì giá trị qua nhiều thế kỷ, giờ đây kỹ thuật Macrame hiện đại không chỉ là thủ công, nó đã phát triển trở thành phương tiện biểu đạt nghệ thuật và phát triển kinh tế sáng tạo không thể thiếu của các nhà thiết kế đương đại.

3. Đặc điểm nghệ thuật Macrame

Macrame là một loại hình nghệ thuật thủ công sử dụng kỹ thuật thắt nút bằng tay bởi các loại sợi dây để tạo ra các sản phẩm trang trí hoặc ứng dụng trong nhiều ngành nghề nghệ thuật. Tính ưu việt của nghệ thuật macrame là không cần các thiết bị hỗ trợ, macrame chủ yếu dựa vào sự khéo léo của đôi tay và khả năng sáng tạo của người thực hiện. Chính đặc trưng này đã tạo nên một phong cách nghệ thuật riêng biệt, vừa mộc mạc, gần gũi, vừa tinh tế và giàu tính thẩm mỹ.

Dưới đây là những đặc điểm nghệ thuật nổi bật của macrame:

– Kỹ thuật thắt nút độc đáo: ban đầu chỉ từ những nút thắt cơ bản như nút thắt vuông, nút vặn xoắn, nút móc xích…người nghệ nhân có thể kết hợp lại với nhau tạo thành các hoạ tiết phong phú. Các nút thắt không chỉ đóng vai trò kết nối mà còn trở thành yếu tố trang trí chính, tạo nên cấu trúc và hình dạng cho sản phẩm.

– Tính thẩm mỹ từ chất liệu: chất liệu thường sử dụng là các loại sợi cotton, đay, lanh hoặc sợi tổng hợp… mỗi chất liệu có màu sắc đặc thù của các loại dây sợi riêng, nhưng chủ yếu thường có tông màu thiên về màu trung tính như trắng, be, nâu… tạo nên một chất màu riêng rất mộc mạc, giản dị nhưng tinh tế. Các hoa văn được tạo bởi các nút thắt có tông màu thường mang phong cách hoài cổ, mộc mạc.  Mỗi sự kết hợp các nút thắt macrame cùng màu sắc riêng biến những sợi dây đơn giản thành các tác phẩm nghệ thuật độc đáo tạo hiệu ứng mềm mại, uyển chuyển từ mỗi sợi dây.

– Tính linh hoạt và ứng dụng cao: Một đặc điểm quan trọng khác là tính linh hoạt và ứng dụng rộng rãi. Macrame có thể được sử dụng để tạo ra nhiều sản phẩm khác nhau như đồ trang trí nội thất, phụ kiện thời trang hay vật dụng sinh hoạt. Từ tranh treo tường, rèm cửa, chậu treo cây đến túi xách, vòng tay, tất cả đều có thể được thực hiện bằng kỹ thuật macramé. Điều này cho thấy khả năng thích ứng cao của loại hình nghệ thuật này trong đời sống hiện đại.

 – Tính cá nhân hoá: các tác phẩm nghệ thuật macrame được tạo nên một cách riêng biệt, Mỗi sản phẩm có thể biến tấu theo ý tưởng riêng không cố định bởi mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn riêng của người làm thông qua cách lựa chọn chất liệu, màu sắc và kiểu thắt nút. Không có khuôn mẫu cố định, người nghệ nhân có thể tự do sáng tạo, biến đổi thiết kế theo ý tưởng của mình. Chính yếu tố này đã giúp macrame trở thành một phương tiện biểu đạt cá tính và cảm xúc.

– Giá trị thủ công và truyền thống: macrame mang giá trị truyền thống và thủ công sâu sắc. Xuất phát từ lịch sử lâu đời, nghệ thuật này không chỉ đòi hỏi kỹ năng mà còn cần sự kiên nhẫn và tỉ mỉ. Trong bối cảnh hiện đại, khi các sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, macrame càng trở nên có giá trị bởi tính thủ công và sự độc bản của mỗi tác phẩm.

4. Vận dụng nghệ thuật marame để giảng dạy sinh viên trong tạo chất liệu vải mới học phần Vật liệu may và sáng tác mẫu vải

Vận dụng nghệ thuật macrame để dạy học tạo chất liệu vải mới cho sinh viên, trước tiên giảng viên cần có sự lựa chọn phương pháp, cách thức vận dụng và quy trình dạy học sao cho phù hợp sau khi đã xác định được nội dung bài dạy.

Quy trình các bước như sau:

– Lựa chọn chất liệu phù hợp với ý tưởng phác thảo là một yếu tố tiên quyết cho ra sản phẩm chất liệu vải hiệu quả , xu hướng sử dụng các nguyên liệu tái chế rất phù hợp với kỹ thuật macrame. Những sợi dây tưởng chừng bị lãng quên như dây thừng, dây buộc, dây dù, dây vải được cắt , tháo ra từ những vật liệu sẵn có , tạo hiệu ứng độc đáo riêng biệt cho sản phẩm.

– Xây dựng sơ đồ bản vẽ nút thắt macrame, giúp nhà thiết kế định hình trước hướng hoa văn được tạo ra, chủ động được hướng thiết kế một cách linh hoạt. Mỗi một kỹ thuật nút thắt tạo nên những hiệu ứng bề mặt chất liệu đặc trưng riêng: như liên kết nút thắt vuông tạo bề mặt vải dày chắc chắn, nút thắt xoắn tạo độ mềm mại, chuyển động, nút móc xích tạo độ thưa thoáng…  

– Tạo mẫu thử và hoàn thiện mẫu: quá trình lên mẫu thử nghiệm rất quan trọng, giúp nhà thiết kế có được sản phẩm thử nghiệm, từ đó tiến hành chỉnh sửa bản phác thảo sửa lại các nút thắt nếu cần, kiểm tra được độ dày mỏng, độ liên kết giữa các nút thắt, định hình được màu sắc hoạ tiết hoa văn. Từ mẫu thử nghiệm đó nhà thiết kế tiến hành lặp lại cấu trúc đã xây dựng để tạo thành sản phẩm lớn hoàn thiện.

– Ứng dụng và đánh giá: các chất liệu vải mới được tạo ta từ kỹ thuật macrame sẽ được dùng để may thử các sản phẩm thời trang hoàn thiện. Tính ứng dụng của sản phẩm macrame khá vượt trội bởi tính độc đáo, chất riêng và hiệu ứng 3d từ các nút thắt tạo thành bề mặt hoa văn chất liệu này đem lại.

5. Kết luận

Qua  quá trình vận dụng kỹ thuật đan dây macrame để đưa vào giảng dạy cho sinh viên trong học phần Vật liệu may và sáng tác mẫu vải của trường Đại học Sư phạm nghệ thuật Trung Ương cho ra những kết quả rõ rệt. Sinh viên không chỉ tạo ra được những chất liệu vải mới có tính sáng tạo riêng mà còn nắm được các kỹ năng thao tác, cách tạo bố cục trang trí màu sắc mà còn phát triển được tư duy thẩm mỹ, biết kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật thắt nút thủ công và tư duy thiết kế hiện đại, các sản phẩm đảm bảo tính ứng dụng nhưng vẫn đáp ứng được xu thế của nghệ thuật đương đại. Các sản phẩm thời trang được các bạn sinh viên tạo ra từ chất liệu làm từ kỹ thuật macrame trong các bài học chính là minh chứng cho việc vận dụng hiệu quả các loại hình nghệ thuật vào dạy và học, giúp hoàn thiện và phát triển chương trình giáo dục đổi mới.

Tài liệu tham khảo :

1. Đỗ Thị Thủy; Đinh Mai Hương; Nguyễn Trọng Tuấn (2015), Giáo trình vật liệu dệt may, Nxb. Thống kê
2. Trần Thủy Bình (1995), Giáo trình mỹ thuật trang phục, Nxb Giáo dục Việt Nam. 
3. Ngành Thiết kế Thời trang (2018), Học phần Vật liệu may và sáng tác mẫu vải, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, Hà Nội.
4. Nguyễn Thị Loan ( 2018), Giáo trình lịch sử thời trang, Nxb Lao động Xã hội
5. NTK Khoa Lỗ – BST “Kén Em ” tại Miss Universe diễn ra tại Mỹ năm 2021