TỪ TRANH DÂN GIAN ĐẾN THỜI TRANG ĐƯƠNG ĐAI: ỨNG DỤNG HÌNH ẢNH ” CHUỘT RƯỚC RỒNG” BẰNG KỸ THUẬT THÊU TAY TRUYỀN THỐNG

Ngô Thị Thủy Thu

Khoa Mỹ thuật Ứng dụng, Trường ĐHSP Nghệ thuật Trung Ương

1. Mở đầu

 Tranh dân gian Đông Hồ là một di sản văn hóa đặc sắc của Việt Nam, phản ánh đời sống tinh thần, phong tục tập quán và quan niệm thẩm mỹ của người dân qua nhiều thế hệ. Với giá trị nghệ thuật độc đáo cùng hệ thống hình tượng giàu ý nghĩa biểu trưng, tranh Đông Hồ không chỉ có vai trò trong đời sống văn hóa truyền thống mà còn là nguồn cảm hứng sáng tạo cho nhiều lĩnh vực nghệ thuật đương đại. Trong đó, bức tranh “Chuột Rước Rồng” nổi bật với bố cục sinh động, hình ảnh giàu tính biểu cảm và mang  thông điệp văn hóa sâu sắc, thể hiện khát vọng về sự thịnh vượng, may mắn và phát triển.

  Trong bối cảnh hội nhập và phát triển của ngành thời trang hiện nay, việc khai thác các giá trị văn hóa truyền thống để ứng dụng vào thiết kế trang phục đương đại đang trở thành xu hướng được quan tâm. Kỹ thuật thêu tay truyền thống, với khả năng tạo hiệu ứng tạo hình tinh xảo và giá trị thủ công cao, là phương tiện phù hợp để chuyển tải vẻ đẹp của các tác phẩm dân gian lên trang phục. Việc nghiên cứu và ứng dụng hình ảnh tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng” bằng kỹ thuật thêu tay trên các chất liệu truyền thống không chỉ góp phần làm phong phú ngôn ngữ thiết kế thời trang mà còn tạo điều kiện bảo tồn, quảng bá những giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại ngày nay.

Xuất phát từ những ý nghĩa đó, bài báo tập trung nghiên cứu đặc điểm tạo hình, giá trị thẩm mỹ của tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng” và đề xuất các giải pháp ứng dụng hình ảnh của tác phẩm vào thiết kế trang phục đương đại bằng kỹ thuật thêu tay truyền thống, góp phần kết nối giữa nghệ thuật truyền thống và xu hướng sáng tạo thời trang hiện nay.

2. Mục tiêu nghiên cứu

   Với mục tiêu nghiên cứu khai thác và phát huy giá trị nghệ thuật của tranh dân gian Đông Hồ thông qua ứng dụng vào lĩnh vực thiết kế thời trang đương đại. Cụ thể, nghiên cứu tập trung tìm hiểu những đặc điểm tạo hình, bố cục, màu sắc, đường nét và ý nghĩa biểu tượng của bức tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng”, từ đó làm rõ những giá trị thẩm mỹ và văn hóa đặc sắc của tác phẩm trong kho tàng mỹ thuật truyền thống Việt Nam.

   Bên cạnh đó, nghiên cứu hướng đến việc phân tích khả năng chuyển thể các yếu tố tạo hình của tranh dân gian vào thiết kế trang phục đương đại, đảm bảo vừa giữ được bản sắc văn hóa dân tộc vừa đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của xã hội hiện nay. Thông qua việc nghiên cứu kỹ thuật thêu và các phương pháp biểu đạt trên chất liệu vải, đề xuất những giải pháp ứng dụng phù hợp nhằm tái hiện hình ảnh “Chuột Rước Rồng” trên trang phục một cách sáng tạo, hiệu quả và ý nghĩa và giá trị nghệ thuật cao.

     Ngoài mục tiêu thiết kế sản phẩm thời trang mang tính ứng dụng cao, nghiên cứu còn góp phần khẳng định vai trò của mỹ thuật dân gian trong đời sống đương đại, tạo cầu nối giữa nghệ thuật truyền thống và thời trang hiện đại. Qua đó hướng tới việc bảo tồn, quảng bá và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc thông qua ngôn ngữ thiết kế thời trang, góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

3. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Các giá trị tạo hình và giá trị văn hóa được thể hiện trong tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng”, bao gồm các yếu tố như hình tượng nhân vật, đường nét, bố cục, màu sắc, hoa văn trang trí và ý nghĩa biểu tượng của tác phẩm chính là đối tượng nghiên cứu của đề tài. Đây là những yếu tố tạo nên giá trị nghệ thuật đặc trưng của bức tranh, đồng thời là nguồn cảm hứng chính cho quá trình sáng tạo và phát triển thiết kế thời trang.

Nghiên cứu tập trung phân tích hình tượng chuột và rồng trong tác phẩm dưới góc độ mỹ thuật dân gian, làm rõ đặc điểm tạo hình, tính biểu cảm, tính trang trí cũng như các giá trị văn hóa truyền thống được gửi gắm thông qua nội dung và hình ảnh của bức tranh. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng xem xét các nguyên tắc tổ chức bố cục, nhịp điệu thị giác và sự phối hợp màu sắc nhằm xác định những yếu tố có khả năng ứng dụng hiệu quả vào thiết kế trang phục đương đại.

Ngoài tác phẩm tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng”, đối tượng nghiên cứu còn bao gồm kỹ thuật thêu tay truyền thống trong lĩnh vực thiết kế thời trang. Nghiên cứu tập trung tìm hiểu đặc điểm tạo hình, khả năng biểu đạt nghệ thuật và hiệu quả thẩm mỹ của kỹ thuật thêu trong việc tái hiện các yếu tố hình ảnh từ tranh dân gian trên chất liệu vải. Các phương pháp thêu, chất liệu chỉ thêu và khả năng kết hợp giữa kỹ thuật thủ công truyền thống với ngôn ngữ thiết kế hiện đại cũng được xem xét nhằm nâng cao giá trị nghệ thuật của sản phẩm.

Bên cạnh đó, nghiên cứu hướng đến việc ứng dụng các yếu tố tạo hình đã được phân tích vào thiết kế trang phục đương đại dành cho nữ, thông qua việc xây dựng hệ thống họa tiết thêu và phát triển các mẫu thiết kế mang tính thực nghiệm. Qua đó, đề tài đánh giá khả năng chuyển thể các giá trị nghệ thuật của tranh dân gian Đông Hồ vào sản phẩm thời trang, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh sáng tạo đương đại.

Phương pháp phân tích tạo hình

Phương pháp phân tích tạo hình được sử dụng nhằm nhận diện và đánh giá các yếu tố nghệ thuật đặc trưng của tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng”, làm cơ sở cho quá trình chuyển thể và ứng dụng vào thiết kế trang phục đương đại. Nội dung phân tích tập trung vào các yếu tố đường nét, hình khối, màu sắc, bố cục và giá trị biểu tượng của tác phẩm.

– Về đường nét: nghiên cứu phân tích hệ thống đường viền đậm, rõ ràng được sử dụng để xác định hình tượng nhân vật và các chi tiết trang trí, tạo nên sự mạch lạc và sinh động trong tổng thể tác phẩm. Việc phân tích đường nét giúp xác định những chi tiết tiêu biểu có khả năng chuyển đổi thành họa tiết thêu trên trang phục.

– Về hình khối: nghiên cứu cách thức tạo hình các nhân vật chuột –  rồng và các yếu tố phụ trợ trong tranh. Các hình tượng được thể hiện bằng ngôn ngữ tạo hình giản lược nhưng vẫn đảm bảo tính biểu cảm và khả năng diễn đạt nội dung . Đặc điểm này tạo điều kiện thuận lợi cho việc cách điệu và phát triển thành các mô-típ trang trí phù hợp với ngôn ngữ thiết kế thời trang đương đại.

– Về màu sắc:  phân tích hệ màu đặc trưng của tranh Đông Hồ được tạo nên từ các chất liệu tự nhiên truyền thống. Sự kết hợp giữa các gam màu tương phản nhưng tổng thể hài hòa tạo nên hiệu quả thị giác mạnh mẽ và giá trị thẩm mỹ riêng biệt. Kết quả phân tích màu sắc là cơ sở để lựa chọn bảng màu phù hợp cho thiết kế trang phục và đưa sang kỹ thuật thêu, vừa giữ được tinh thần nguyên bản của tác phẩm vừa đáp ứng xu hướng thẩm mỹ hiện đại.

– Về bố cục:  tập trung phân tích cách sắp xếp các hình tượng trong không gian tranh. Hình ảnh đoàn chuột được tổ chức theo hướng chuyển động liên tục, tạo cảm giác nhịp điệu và dẫn dắt thị giác người xem. Sự liên kết giữa các nhân vật hình thành một bố cục chặt chẽ, cân đối và giàu tính kể chuyện. Đây mới thật sự là cơ sở quan trọng để lựa chọn vị trí và phương thức bố trí họa tiết trên các bộ phận của trang phục như thân áo, tay áo hoặc vạt áo.

Bên cạnh các yếu tố tạo hình, nghiên cứu còn phân tích giá trị biểu tượng và ý nghĩa văn hóa của hình tượng “Chuột Rước Rồng”. Hình ảnh đoàn chuột trong không khí lễ hội mang ý nghĩa về khát vọng sung túc, may mắn và sự phát triển thịnh vượng. Những giá trị văn hóa này được xem là nguồn cảm hứng quan trọng trong việc xây dựng ý tưởng thiết kế, góp phần tạo nên sản phẩm thời trang không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng bản sắc văn hóa dân tộc.

Quá trình phân tích này sẽ là cơ sở để lựa chọn, chắt lọc và chuyển thể các yếu tố đặc sắc của tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng” thành ngôn ngữ thiết kế phù hợp với trang phục đương đại thông qua kỹ thuật thêu tay.

 Phương pháp thực nghiệm thiết kế

Trên cơ sở kết quả phân tích tạo hình của tác phẩm, nghiên cứu tiến hành lựa chọn các yếu tố tiêu biểu như hình tượng chuột, rồng, hoa văn trang trí, đường nét chuyển động, bố cục và màu sắc đặc trưng để làm nguồn cảm hứng sáng tạo. Các yếu tố này được chắt lọc, đơn giản hóa và cách điệu nhằm phù hợp với ngôn ngữ tạo hình của thời trang đương đại nhưng vẫn đảm bảo giữ được tinh thần và bản sắc của tác phẩm gốc.

Các phương án thiết kế được phát triển thông qua quá trình phác thảo ý tưởng, xây dựng bảng cảm hứng (moodboard), bảng màu và hệ thống họa tiết. Hình tượng trong tranh được chuyển thể thành các mô-típ trang trí có khả năng ứng dụng trên nhiều vị trí khác nhau của trang phục như thân trước, thân sau. Trong quá trình này, nghiên cứu đặc biệt chú trọng đến việc cân bằng giữa yếu tố truyền thống và tính hiện đại nhằm tạo ra sản phẩm có tính ứng dụng cao.

Sau khi hoàn thiện phương án bản vẽ thiết kế, nghiên cứu tiến hành lựa chọn chất liệu phù hợp và thực hiện kỹ thuật thêu tay  thể hiện các họa tiết đã được chuyển thể. Các kỹ thuật thêu tay được áp dụng rất phong phú và đa dạng các mũi thêu khác nhau nhằm biểu đạt đặc trưng cho từng chi tiết tạo hình. Quá trình thực nghiệm tập trung đánh giá khả năng tái hiện đường nét, hình khối và màu sắc của tranh dân gian thông qua ngôn ngữ thêu tay truyền thống  trên chất liệu vải truyền thống.

Các mẫu  thiết kế được hoàn thiện dưới dạng sản phẩm thực tế nhằm kiểm chứng được  tính khả thi của giải pháp thiết kế. Kết quả thực nghiệm là cơ sở để đánh giá hiệu quả của việc ứng dụng hình ảnh tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng” vào thiết kế trang phục đương đại, đồng thời đề xuất các hướng phát triển trong hoạt động sáng tạo thời trang gắn với di sản văn hóa truyền thống.

 Phương pháp đánh giá thẩm mỹ

– Về phương diện thẩm mỹ, nghiên cứu tập trung xem xét sự hài hòa trong bố cục tổng thể, sự cân đối giữa các họa tiết thêu với kiểu dáng trang phục, khả năng phối hợp màu sắc và hiệu quả thị giác của sản phẩm.Việc  chuyển thể các yếu tố tạo hình từ tranh dân gian sang ngôn ngữ thiết kế thời trang, bảo đảm tính sáng tạo nhưng không làm mất đi đặc trưng nghệ thuật của tác phẩm gốc.Giá trị thẩm mỹ được khẳng định thông qua  việc ứng dụng hình ảnh tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng” vào thiết kế trang phục đương đại bằng kỹ thuật thêu. Việc đánh giá được thực hiện dựa trên các tiêu chí về giá trị thẩm mỹ, tính ứng dụng và khả năng truyền tải giá trị văn hóa của sản phẩm thiết kế.

– Tính ứng dụng, sản phẩm được đánh giá trên các tiêu chí như sự phù hợp với xu hướng thời trang đương đại, khả năng sử dụng trong thực tế, sự kết hợp giữa kỹ thuật thêu và chất liệu vải, cũng như mức độ đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của người sử dụng. Đây là cơ sở để xác định tính khả thi của sản phẩm trong môi trường thời trang hiện nay.

– Giá trị văn hóa, với mong muốn  bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc thông qua việc khai thác hình ảnh tranh dân gian trong thiết kế. Mức độ nhận diện các yếu tố văn hóa truyền thống, khả năng truyền tải ý nghĩa biểu tượng của hình tượng “Chuột Rước Rồng” và hiệu quả quảng bá di sản văn hóa thông qua sản phẩm thời trang là những giá trị quan trọng.

Giá trị  thẩm mỹ không chỉ phản ánh hiệu quả của quá trình thực hiện thiết kế mà còn là cơ sở  để khẳng định tiềm năng ứng dụng của tranh dân gian Đông Hồ trong lĩnh vực thời trang đương đại, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và phát triển ngày nay.

4. Ứng dụng trên hình ảnh sản phẩm thiết kế

Minh họa thiết kế trang phục ứng dụng họa tiết từ tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng” – Hình ảnh trong bộ sưu tập “ The Soul of Tet” của thương hiệu Leapart Vietnam

5. Kết luận

Nghiên cứu cho thấy tranh dân gian Đông Hồ “Chuột Rước Rồng” chứa đựng nhiều giá trị nghệ thuật và văn hóa đặc sắc, có khả năng ứng dụng hiệu quả trong thiết kế thời trang đương đại. Thông qua kỹ thuật thêu tay truyền thống, các yếu tố tạo hình của tác phẩm được chuyển tải lên trang phục một cách sinh động, góp phần tạo nên những sản phẩm mang bản sắc văn hóa Việt Nam nhưng vẫn phù hợp với xu hướng thẩm mỹ hiện đại. Việc ứng dụng hình ảnh tranh dân gian vào thời trang không chỉ làm phong phú ngôn ngữ thiết kế mà còn góp phần bảo tồn, quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Thị Hoà(Chủ biên), Trịnh Sinh, Lê Bích (2019), Dòng tranh dân gian Đông hồ, NXB Thế giới.
2. Trần Thủy Bình(1995), Giáo trình mỹ thuật trang phục, NXB Giáo dục Việt Nam.
3. Nguyễn Thị Loan(2018), Giáo trình lịch sử thời trang, NXB Lao động Xã hội.
4. Thương hiệu thời trang Leapart.