DẠY HỌC KĨ NĂNG TỰ HỌC HÒA ÂM CHO HỌC SINH TRUNG CẤP ÂM NHẠC

Lê Hoàng Quân

Học viên K17 – Lí luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc

1. Mở đầu

Trong đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp, môn Hòa âm giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là cơ sở để người học hiểu cấu trúc âm nhạc, tư duy sáng tác, phân tích tác phẩm và vận dụng kiến thức vào thực hành biểu diễn, sáng tác, phối khí cũng như đệm đàn. Đối với học sinh (HS) âm nhạc ở bậc Trung cấp, Hòa âm không chỉ là môn học mang tính lý thuyết hàn lâm mà còn là môn học đòi hỏi quá trình rèn luyện lâu dài, liên tục và có hệ thống thông qua thực hành.

Trong thực tế giảng dạy tại các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp, thời lượng dành cho môn Hòa âm trên lớp còn hạn chế so với khối lượng kiến thức và yêu cầu rèn luyện kĩ năng của môn học. Vì vậy, tự học giữ vai trò quyết định đối với hiệu quả tiếp thu kiến thức và hình thành kĩ năng hòa âm của HS. Tuy nhiên, nhiều HS âm nhạc hiện nay vẫn gặp khó khăn trong quá trình tự học Hòa âm do thiếu phương pháp học tập phù hợp, chưa biết cách tổ chức thời gian, chưa hình thành được kĩ năng tự nghe, tự kiểm tra và tự đánh giá bài làm.

Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết tập trung trình bày một số giải pháp sư phạm nhằm phát triển kĩ năng tự học hòa âm cho HS âm nhạc, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Hòa âm trong đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp.

2. Nội dung

2.1. Vai trò của dạy học kĩ năng tự học hòa âm

Tự học là một bộ phận quan trọng của quá trình học tập, giúp người học chủ động chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện tư duy độc lập và hình thành năng lực học tập suốt đời. Đối với lĩnh vực âm nhạc, đặc biệt là các môn học lí thuyết – thực hành như Hòa âm, tự học không chỉ dừng lại ở việc ôn tập kiến thức mà còn bao gồm quá trình luyện tập thường xuyên, nghe – cảm nhận âm thanh và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Hòa âm là môn học có tính tích lũy cao, kiến thức được hình thành theo trình tự logic và có mối liên hệ chặt chẽ giữa các bài học. Nếu quá trình tự học diễn ra không đều đặn, HS dễ rơi vào tình trạng hổng kiến thức, khó tiếp thu nội dung mới và không hình thành được kĩ năng bền vững. Do đó, việc phát triển kĩ năng tự học hòa âm cho HS âm nhạc cần được xem là một nhiệm vụ quan trọng trong dạy học Hòa âm.

2.2. Một số biện pháp dạy học kĩ năng tự học hòa âm cho học sinh Trung cấp Âm nhạc

2.2.1. Hướng dẫn học sinh xây dựng kế hoạch và phân chia thời gian tự học hòa âm hợp lí

Việc xây dựng kế hoạch và phân chia thời gian tự học hợp lý có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả học tập môn Hòa âm. Giảng viên (GV) cần hướng dẫn HS xác định rõ mục tiêu tự học theo từng giai đoạn, gắn với nội dung học tập trên lớp, từ đó xây dựng kế hoạch học tập cụ thể và khả thi. Vì thế, GV cần hướng dẫn HS biết lập kế hoạch và phân chia thời gian tự học hòa âm. Vấn đề này cần lưu ý một số nguyên tắc cơ bản sau:

Thứ nhất, lập kế hoạch theo nguyên tắc “học đều – học thường xuyên”. GV cần hướng dẫn HS nhận thức rằng tự học hòa âm không thể thực hiện theo hình thức học dồn hoặc học theo cảm hứng. Việc luyện tập hòa âm cần được thực hiện đều đặn theo ngày hoặc theo tuần, phù hợp với đặc điểm tiếp thu của từng HS. Cần dành một khoảng thời gian nhất định trong ngày hoặc trong tuần cho việc tự học hòa âm, kể cả khi khối lượng bài tập không nhiều.

Thứ hai, phân chia thời gian theo cấu trúc bài học. HS được hướng dẫn phân chia thời gian tự học theo từng nội dung cụ thể của bài học hòa âm, bao gồm: ôn lại lý thuyết đã học trên lớp; thực hành làm bài tập hòa âm theo từng dạng; luyện nghe và phân tích hòa âm; vận dụng kiến thức hòa âm vào thực hành trên đàn. Việc phân chia thời gian theo cấu trúc bài học giúp HS không bỏ sót nội dung và đảm bảo sự cân đối giữa lý thuyết và thực hành.

Thứ ba, lập kế hoạch và phân chia thời gian kết hợp giữa học cá nhân và học theo nhóm. Bên cạnh thời gian tự học cá nhân, HS được khuyến khích bố trí một phần thời gian học theo nhóm để trao đổi bài tập, nghe và nhận xét bài hòa âm của nhau. Việc kết hợp linh hoạt giữa học cá nhân và học theo nhóm giúp HS củng cố kiến thức, phát triển kĩ năng phản biện và nâng cao hứng thú trong tự học.

Thông qua việc hướng dẫn HS lập kế hoạch và phân chia thời gian học tập hợp lý, GV góp phần giúp HS hình thành thói quen tự rèn luyện kĩ năng học hòa âm khoa học, có kế hoạch và có tính bền vững. Đây là điều kiện quan trọng để các kĩ năng tự học hòa âm khác được phát triển một cách hiệu quả.

2.2.2. Lựa chọn phương pháp và hình thức tự học hòa âm phù hợp

Do HS âm nhạc có sự khác biệt về chuyên ngành, năng lực nhạc cụ và khả năng tiếp thu, việc lựa chọn phương pháp và hình thức tự học hòa âm cần mang tính linh hoạt và cá nhân hóa. Giảng viên cần định hướng cho HS lựa chọn cách học phù hợp với điều kiện và thế mạnh của bản thân.

Đối với những HS có khả năng tốt về piano, việc thực hành hòa âm trực tiếp trên đàn ngay sau khi phối là phương pháp hiệu quả nhất. Thông qua việc chơi và nghe trực tiếp các hợp âm, vòng hòa âm và bè hòa âm trên đàn, HS có thể nhanh chóng nhận biết hiệu quả âm thanh, phát hiện lỗi sai trong nối tiếp hòa âm và điều chỉnh kịp thời. Phương pháp này giúp HS hình thành mối liên hệ chặt chẽ giữa tư duy lý thuyết hòa âm và cảm nhận âm thanh thực tế.

Đối với những HS có trình độ piano còn hạn chế, GV cần định hướng cho các em lựa chọn những phương pháp hỗ trợ khác nhằm đảm bảo hiệu quả tự học. Trong trường hợp này, việc sử dụng phần mềm hỗ trợ nghe và kiểm tra hòa âm là một giải pháp phù hợp. Tuy nhiên, việc sử dụng phần mềm cũng cần được phân chia theo các mức độ khác nhau, phù hợp với năng lực công nghệ cũng như điều kiện của HS. Ở mức độ cơ bản, đối với những HS chưa thành thạo công nghệ, GV có thể hướng dẫn các em sử dụng những phần mềm chép nhạc phổ biến như MuseScore hoặc Sibelius để nhập bài tập hòa âm và nghe lại kết quả âm thanh. Cách làm này giúp HS kiểm tra được cấu trúc hòa âm, cao độ và mối quan hệ giữa các bè. Tuy nhiên, hạn chế của các phần mềm chép nhạc là âm thanh phát ra còn mang tính điện tử, chưa phản ánh đầy đủ màu sắc và chất lượng âm thanh thực tế của hòa âm.

Để khắc phục hạn chế này, GV có thể khuyến khích HS kết hợp hình thức học theo nhóm. HS có thể chia bè và cùng hát hoặc trình bày giai điệu theo bài hòa âm đã viết, tạo ra trải nghiệm nghe gần với hình thức hợp xướng. Hình thức học này không chỉ giúp HS cảm nhận rõ hơn hiệu quả hòa âm mà còn phát triển khả năng nghe, phối hợp và giao tiếp âm nhạc.

Đối với những HS có khả năng tốt về công nghệ âm nhạc, GV cần khuyến khích các em sử dụng những phần mềm làm nhạc chuyên nghiệp như Cubase, Logic Pro,… để nghe và kiểm tra bài hòa âm. Các phần mềm này cho phép sử dụng âm thanh nhạc cụ mô phỏng có chất lượng cao, giúp tái hiện hiệu quả hòa âm một cách chân thực hơn so với các phần mềm chép nhạc thông thường. Việc sử dụng phần mềm chuyên nghiệp không chỉ nâng cao hiệu quả nghe hòa âm mà còn giúp HS làm quen với môi trường công nghệ âm nhạc hiện đại, phục vụ cho quá trình học tập và hoạt động nghề nghiệp sau này.

Việc lựa chọn phương pháp và hình thức tự học phù hợp không chỉ giúp HS phát huy thế mạnh cá nhân mà còn góp phần nâng cao hứng thú học tập và hiệu quả tự học hòa âm.

2.2.3. Ứng dụng công nghệ và phần mềm trong tự học hòa âm

Việc ứng dụng công nghệ và phần mềm âm nhạc trong tự học hòa âm giúp học sinh mở rộng khả năng luyện tập ngoài giờ lên lớp. Giảng viên cần định hướng cho HS lựa chọn và sử dụng phần mềm phù hợp với trình độ công nghệ của bản thân, từ các phần mềm chép nhạc cơ bản đến các phần mềm âm nhạc chuyên nghiệp. Ứng dụng công nghệ không chỉ hỗ trợ kiểm tra bài hòa âm mà còn góp phần hình thành thói quen tự học hiện đại, phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục âm nhạc.

Ứng dụng công nghệ trong phối hòa âm

Trong quá trình rèn luyện kĩ năng phối hòa âm, việc sử dụng phần mềm Note Quest – là một phần mềm thuộc sở hữu của người viết, được xem là một phương án hỗ trợ hiệu quả đối với HS Âm nhạc. Phần mềm cho phép HS nhập bài phối hòa âm và kiểm tra mối quan hệ giữa các bè một cách trực quan, từ đó hỗ trợ quá trình tự học ngoài giờ lên lớp.

Việc sử dụng Note Quest tạo điều kiện để học sinh thử nghiệm ngay lập tức nhiều phương án nối tiếp hòa âm khác nhau mà không bị gián đoạn bởi thời gian chờ đợi phản hồi từ GV. Môi trường tương tác liên tục này góp phần thúc đẩy khả năng tự học, giúp HS hình thành thói quen kiểm chứng, thử nghiệm và hoàn thiện các giả thuyết hòa âm của bản thân. Qua đó, phần mềm đóng vai trò như một công cụ hỗ trợ hiệu quả, tăng cường tính chủ động và sáng tạo trong quá trình rèn luyện hòa âm của học sinh âm nhạc chuyên nghiệp cũng như tất cả người muốn tìm hiểu về hòa âm cổ điển.

Ứng dụng công nghệ trong nghe hòa âm

Bên cạnh việc hỗ trợ kiểm tra và hoàn thiện bài phối hòa âm, công nghệ còn đóng vai trò quan trọng trong việc rèn luyện kĩ năng nghe hòa âm cho HS âm nhạc. Việc nghe hòa âm là một kĩ năng khó, đòi hỏi HS phải có quá trình luyện tập thường xuyên, có định hướng và gắn với kiến thức hòa âm đã học. Trong điều kiện thời lượng học tập trên lớp còn hạn chế, việc ứng dụng công nghệ giúp HS mở rộng không gian và thời gian luyện nghe ngoài giờ lên lớp.

Giáo viên cần hướng dẫn HS sử dụng các phần mềm âm nhạc như một công cụ hỗ trợ luyện nghe công năng hợp âm, mối quan hệ giữa các bè và hiệu quả hòa âm tổng thể. Thông qua việc nghe lại bài hòa âm do chính mình thực hiện trên phần mềm, HS có điều kiện so sánh giữa dự đoán âm thanh và kết quả thực tế, từ đó từng bước hình thành khả năng tự nghe và tự đánh giá. Có hai công cụ hữu hiệu để luyện tập nghe hòa âm đó là nền tảng trực tuyến Teoria.com dùng để nghe hợp âm đơn lẻ và các loại phần mềm chép nhạc cũng như làm nhạc chuyên nghiệp dùng để nghe lại toàn bộ bài phối sau khi hoàn thành.

Teoria cung cấp hệ thống bài luyện thính giác đa dạng bao gồm nhận diện nốt, quãng, thang âm, hợp âm ba, hợp âm bảy, hợp âm mở rộng và cả các dạng hợp âm đảo. Một số bài luyện còn cho phép học nhận diện tiến trình hòa âm trong một câu nhạc, nhờ đó hỗ trợ trực tiếp cho việc rèn luyện kĩ năng nghe công năng là một kĩ năng quan trọng của môn Hòa âm. Các phần mềm chép nhạc như Muse Score, Sibelius sẽ dễ tiếp cận hơn đối với HS để nghe và kiểm tra thực tế kết quả bài phối.

Đối với những HS có nền tảng công nghệ tốt thì những phần mềm làm nhạc chuyên nghiệp như Cubase hay Logic Pro sẽ là một lựa chọn tốt hơn. Một lợi thế lớn của những phần mềm này là sở hữu kho âm thanh phong phú, chất lượng cao, bao gồm nhiều nhạc cụ, sắc thái và bộ tiếng mô phỏng dàn hợp xướng hoặc dàn nhạc thực thụ. Khi rèn luyện nghe hòa âm, HS có thể thay đổi âm sắc của từng bè bằng nhiều loại nhạc cụ hoặc giọng hát nhân tạo khác nhau, từ đó tạo ra trải nghiệm nghe đa dạng và sống động hơn nhiều so với các âm thanh mặc định của những phần mềm luyện nghe phổ thông. Việc thay đổi âm sắc cũng giúp HS luyện khả năng phân biệt hòa âm trong những điều kiện âm thanh khác nhau, một kĩ năng rất hữu ích khi thực hành phối khí, phân tích bản tổng phổ hoặc nghe các tác phẩm đa phong cách. Ngoài ra, các phần mềm làm nhạc còn cho phép HS điều chỉnh tốc độ, cao độ, âm lượng từng bè và thậm chí xuất file âm thanh để nghe lại nhiều lần, góp phần tăng cường tính chủ động trong quá trình luyện tập.

3. Kết luận

Các giải pháp phát triển kĩ năng tự học hòa âm nêu trên nhấn mạnh vai trò định hướng của GV và tính chủ động của HS trong quá trình học tập. So với cách dạy học truyền thống thiên về truyền thụ kiến thức, cách tiếp cận này góp phần chuyển trọng tâm từ “dạy nội dung” sang “dạy cách học”, phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Việc phát triển kĩ năng tự học hòa âm không chỉ nâng cao hiệu quả học tập môn Hòa âm mà còn tạo nền tảng cho HS phát triển năng lực học tập suốt đời trong lĩnh vực âm nhạc.

Phát triển kĩ năng tự học hòa âm cho HS âm nhạc là yêu cầu cần thiết trong đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp hiện nay. Thông qua việc hướng dẫn xác định mục tiêu, xây dựng kế hoạch học tập, lựa chọn phương pháp tự học phù hợp và ứng dụng công nghệ, HS có thể từng bước hình thành thói quen tự học khoa học, chủ động và hiệu quả. Các giải pháp sư phạm được trình bày trong bài viết hy vọng sẽ góp phần hỗ trợ giảng viên trong giảng dạy môn Hòa âm và gợi mở hướng nghiên cứu, ứng dụng tiếp theo trong dạy học các môn lí thuyết – thực hành âm nhạc.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Nguyễn Khải (2015), Đặt hợp âm cho phần đệm ca khúc trong dạy học môn Hòa âm hệ Đại học sư phạm Âm nhạc, Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học âm nhạc, Trường ĐHSP Nghệ thuật TW, Hà Nội.
Trần Đức Lâm (2014), Phương pháp dạy học môn Hòa âm cho sinh viên hệ Cao đẳng Sư phạm Âm nhạc Trường CĐSP Bình Phước, Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học âm nhạc, Trường ĐHSP Nghệ thuật TW, Hà Nội.
Nguyễn Thị Tố Mai, Đặng Thị Thu Lệ (2023), “Một số lý luận về tự học”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học thường niên của Trường ĐHSP Nghệ thuật TW.
A. Rubakin (1992), Tự học như thế nào, Nxb Thanh niên, Hà Nội.
Nguyễn Cảnh Toàn (1997), Quá trình dạy và tự học, Nxb Giáo dục, Hà Nội.