BIỆN PHÁP DẠY HỌC THƯỜNG THỨC ÂM NHẠC CHO HỌC SINH LỚP 5

Học viên: Hoàng Việt Hà

Học viên K21 – chuyên ngành LL&PPDH Âm nhạc

1. Mở đầu

Dạy học Thường thức âm nhạc, giúp học sinh (HS) hiểu hơn về bản chất nghệ thuật, biết thưởng thức, phân tích và cảm nhận vẻ đẹp của âm nhạc trong đời sống. Đây là nền tảng để các em có thể yêu thích, trân trọng giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời mở rộng hiểu biết về âm nhạc thế giới, hình thành năng lực thẩm mỹ và tư duy sáng tạo. Với vai trò quan trọng như vậy, nhằm đáp ứng mục tiêu dạy học, trong nội dung này chúng tôi tập trung đề xuất các biện pháp để giải quyết một số vấn đề cụ thể.

2. Nội dung

Mở rộng kiến thức bài học theo hướng tăng cường liên hệ giá trị nghệ thuật và thực tiễn đời sống

Việc mở rộng kiến thức không chỉ giúp các em hiểu sâu hơn nội dung sách giáo khoa, mà còn khơi dậy niềm yêu thích và khả năng cảm thụ nghệ thuật.

Nội dung: Tác giả – Tác phẩm

Giáo viên (GV) giúp HS tiếp cận tác phẩm ở mức độ sâu hơn bằng cách kết nối tác giả với hoàn cảnh lịch sử, phong cách sáng tác và giá trị nghệ thuật. Cách tiếp cận này không chỉ làm phong phú tri thức âm nhạc, mà còn tạo động lực học tập. Ví dụ khi dạy nội dung Nhạc sĩ Bùi Đình Thảo và bài hát Sách bút thân yêu ơi, GV có thể bắt đầu bằng việc giới thiệu khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của nhạc sĩ.

Mở rộng kiến thức qua nội dung tìm hiểu nhạc cụ

Trong bài Đàn nhị thuộc Chủ đề 2: Giai điệu quê hương, GV có thể cung cấp thêm cho HS những kiến thức Đàn nhị là một trong những nhạc cụ dây kéo lâu đời của người Việt, xuất hiện phổ biến trong các loại hình nghệ thuật truyền thống như tuồng, chèo, cải lương và các làn điệu dân ca vùng miền. Miền Nam, đàn nhị được gọi là đờn cò, gắn với những câu hò, điệu lý bình dị, mộc mạc. Bên cạnh kiến thức lý thuyết, GV cần tăng cường yếu tố trải nghiệm như cho HS xem video độc tấu đàn nhị, quan sát nghệ nhân biểu diễn qua các bài dân ca như Lý cây bông, Đi cấy…

Nội dung: Câu chuyện âm nhạc

Với bài Câu chuyện về bản Xô-nát Ánh trăng (Chủ đề 4), GV có thể bắt đầu bằng việc giới thiệu bối cảnh châu Âu thế kỷ XVIII. GV kể thêm những thông tin về cuộc đời Beethoven – thiên tài sống trong nghịch cảnh. Thông qua câu chuyện này, HS nhận ra: âm nhạc không đơn thuần là giai điệu mà còn là tiếng nói tâm hồn vượt lên số phận. GV có thể mở trích đoạn chương 1 của bản Sonate để HS lắng nghe và hướng dẫn HS mô tả cảm xúc: gợi hình ảnh gì? Gợi tâm trạng như thế nào? Vì sao bản nhạc được gọi là Ánh trăng. Để tăng tính tương tác, GV có thể tổ chức hoạt động nhập vai “người kể chuyện Beethoven”.

Mở rộng kiến thức qua nội dung: Hình thức biểu diễn âm nhạc

Ở bài Một số hình thức biểu diễn nhạc cụ (Chủ đề 1 – Khúc ca bốn mùa), có thể mở rộng bài học bằng việc giới thiệu lịch sử phát triển của các hình thức biểu diễn. Chẳng hạn, khi dạy về hòa tấu, có thể cho HS xem video dàn nhạc giao hưởng biểu diễn bản Hành khúc Thổ Nhĩ Kỳ của Mozart, đồng thời giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm này. GV có thể mở trích đoạn At-tu-ri-at (Asturias) của I. Albeniz để HS cảm nhận sự phóng khoáng, rực rỡ của âm nhạc Tây Ban Nha.

2.2. Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm phát huy tính chủ động và năng lực cảm thụ âm nhạc của học sinh lớp 5

Phương pháp truyền thống vẫn giữ vai trò nền tảng trong quá trình giảng dạy.

Phương pháp trực quan nghe – nhìn, giúp HS tiếp cận âm nhạc bằng nhiều giác quan. Ví dụ, bài Câu chuyện về bản xô-nát Ánh trăng (Chủ đề 4), GV có thể kết hợp kể chuyện âm nhạc với trình chiếu hình ảnh Beethoven, hoặc video minh họa giai điệu chương 1 của bản sonate. Khi HS vừa nghe âm nhạc vừa quan sát hình ảnh, khả năng cảm thụ âm thanh, tưởng tượng và kết nối cảm xúc được tăng cường rõ rệt. Sau đó, GV tổ chức thảo luận nhóm nhỏ, tạo cơ hội cho HS chia sẻ cảm xúc.

Phương pháp học theo dự án cũng mang lại hiệu quả trong việc mở rộng kiến thức. Chẳng hạn, bài Nhạc sĩ Bùi Đình Thảo và bài hát Sách bút thân yêu ơi (Chủ đề 5: Thiên nhiên tươi đẹp), GV giao cho các nhóm dự án nhỏ như “Khám phá thêm các ca khúc thiếu nhi của nhạc sĩ Bùi Đình Thảo”. HS sẽ tìm hiểu về các bài Em đi giữa biển vàng, Đi học, Sách bút thân yêu ơi, sau đó trình bày bằng nhiều hình thức.

Phương pháp trò chơi âm nhạc lại tạo ra sự hứng thú, thư giãn nhưng vẫn đảm bảo mục tiêu học tập, mang lại hiệu quả cao, ví dụ khi dạy bài Giới thiệu một số nhạc cụ gõ nước ngoài (Chủ đề 7 – Âm nhạc nước ngoài), GV có thể tổ chức trò chơi nghe âm thanh của trống bát, xanh – ban, trống két… để HS phân biệt, qua đó rèn luyện khả năng nhận biết âm sắc và phát triển trí nhớ thính giác.     

2.3. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và học liệu trực quan trong dạy học Thường thức âm nhạc

Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học Thường thức âm nhạc cho HS lớp 5 có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả và sức hấp dẫn của bài học.

Để tăng tính hấp dẫn và củng cố kiến thức, GV có thể khai thác các phần mềm giáo dục như Kahoot, Quizizz, Wordwall nhằm tổ chức các trò chơi ôn tập trực tuyến. Ví dụ, sau khi dạy bài Giới thiệu một số nhạc cụ gõ nước ngoài (Chủ đề 7 – Âm nhạc nước ngoài), GV có thể tạo trò chơi trên Wordwall yêu cầu HS nghe âm thanh – chọn đúng nhạc cụ. HS trả lời bằng máy tính hoặc điện thoại, tạo không khí học tập vui tươi, sôi nổi. Ngoài lớp học trực tiếp, GV có thể sử dụng nền tảng Google Classroom hoặc Zalo nhóm lớp để gửi tài liệu, đường dẫn video âm nhạc, hình ảnh minh họa, hoặc bài tập sáng tạo như vẽ lại nhạc cụ em yêu thích, ghi âm bài hát yêu thích cùng gia đình.

2.4. Tổ chức đa dạng các hoạt động học tập nhằm phát triển kỹ năng cảm thụ, diễn đạt và hợp tác của học sinh trong giờ Thường thức âm nhạc

Việc tạo hứng thú càng trở nên cần thiết, bởi đặc trưng của môn học đòi hỏi sự cảm nhận và tương tác giữa người học với tác phẩm nghệ thuật.

Khởi động vui nhộn gắn với chủ đề bài học: GV có thể sử dụng trò chơi âm nhạc, câu đố, hoạt động nghe nhanh – đoán nhanh hoặc vận động cơ thể nhẹ nhàng theo nhạc. Ví dụ, dạy bài Một số hình thức biểu diễn nhạc cụ (Chủ đề 1), GV tổ chức trò chơi Nghe âm thanh – đoán hình thức biểu diễn: cho HS nghe đoạn nhạc độc tấu guitar, sau đó hỏi: Đây là độc tấu, song tấu hay hòa tấu? Có thể bắt đầu bằng trò chơi Đoán tên nhạc cụ qua tiếng đàn, giúp HS nhận ra âm thanh đặc trưng của đàn nhị.

Tổ chức hoạt động học tập mang tính trải nghiệm: GV cần thiết kế các hoạt động cho HS tham gia khám phá. Ví dụ, bài Câu chuyện về bản xô-nát Ánh trăng (Chủ đề 4), GV có thể chia lớp thành nhóm và cho HS đóng vai Beethoven, cô gái mù và người cha, diễn lại một đoạn ngắn của câu chuyện. Sau đó, cả lớp nghe trích đoạn chương 1 bản Xô-nát Ánh trăng và chia sẻ cảm xúc: Em cảm nhận được điều gì qua tiếng đàn của Beethoven?

Lồng ghép yếu tố kể chuyện, hình ảnh và âm thanh: Các tiết học Thường thức âm nhạc thường có yếu tố lịch sử, văn hóa, nên việc kể chuyện sinh động sẽ giúp bài học trở nên hấp dẫn. Ví dụ, dạy bài Đàn nhị, GV có thể kể thêm câu chuyện về những nghệ nhân nổi tiếng như NSND Xuân Hoạch hoặc NSND Nguyễn Thế Dân, kèm hình ảnh và video biểu diễn.

Khuyến khích HS thể hiện bản thân và sáng tạo: GV có thể giao các nhiệm vụ mở, không yêu cầu duy nhất một đáp án đúng, mà cho phép HS tự do trình bày cảm nhận. Ví dụ, kết thúc bài Một số hình thức biểu diễn nhạc cụ, GV có thể giao nhiệm vụ: Hãy mô phỏng lại một buổi hòa tấu bằng nhạc cụ tưởng tượng – HS dùng cử chỉ, nhịp tay, biểu cảm để tái hiện dàn nhạc.

Tạo môi trường lớp học tích cực, truyền cảm hứng: GV cần tạo ra một môi trường thân thiện, khích lệ, HS được tôn trọng và khuyến khích thể hiện. Sự vui vẻ, năng lượng và thái độ tích cực của GV chính là nguồn cảm hứng lan tỏa đến HS.

2.5. Thiết kế hoạt động vận dụng và trải nghiệm nhằm phát triển năng lực ứng dụng và sáng tạo âm nhạc cho học sinh lớp 5

Trong dạy học Thường thức âm nhạc, bên cạnh việc cung cấp kiến thức về nhạc sĩ, tác phẩm, nhạc cụ hay thể loại âm nhạc, việc tạo cơ hội cho HS thực hành giúp các em chuyển hóa tri thức được học thành kỹ năng cảm thụ, phân tích và biểu hiện âm nhạc.

Tổ chức hoạt động nghe – nhận biết và tái hiện âm nhạc: Ví dụ, bài Một số hình thức biểu diễn nhạc cụ (Chủ đề 1 – Khúc ca bốn mùa), GV không chỉ cho HS nghe trích đoạn At-tu-ri-at (Asturias) của I. Albeniz và Hành khúc Thổ Nhĩ Kỳ của W.A. Mozart, mà còn khuyến khích các em thực hành nhận biết hình thức biểu diễn bằng cách giơ thẻ hoặc trả lời nhanh xem đó là độc tấu hay hòa tấu.

Giao nhiệm vụ học tập mở – khuyến khích sáng tạo cá nhân: GV cần thiết kế nhiệm vụ học tập mở, khuyến khích các em tìm tòi, khám phá và thể hiện cảm nhận theo cách riêng. Ví dụ, sau khi học bài Nhạc sĩ Bùi Đình Thảo và bài hát Sách bút thân yêu ơi (Chủ đề 5 – Thiên nhiên tươi đẹp), GV có thể giao nhiệm vụ: Hãy sáng tác một đoạn lời mới cho bài hát, thể hiện tình cảm của em với thầy cô hoặc bạn bè. Hoạt động tưởng như đơn giản này, lại giúp HS kết hợp kiến thức âm nhạc.

Tổ chức hoạt động nhóm và biểu diễn: GV có thể tổ chức các dự án nhỏ hoặc tiểu phẩm âm nhạc trong tiết học. Ví dụ, khi dạy bài Câu chuyện về bản xô – nát Ánh trăng (Chủ đề 4), GV chia lớp thành các nhóm nhỏ, mỗi nhóm dựng lại một phân đoạn của câu chuyện bằng hình thức kịch ngắn kết hợp nhạc nền là bản Xô-nát Ánh trăng. HS được thực hành biểu đạt cảm xúc âm nhạc, thể hiện ý tưởng tập thể.

3. Kết luận

Dạy học Thường thức âm nhạc hướng tới giúp HS hiểu sâu hơn về bản chất nghệ thuật, biết thưởng thức, phân tích và cảm nhận vẻ đẹp của âm nhạc trong đời sống. Trong thời đại mới, việc dạy học Thường thức âm nhạc không chỉ đi theo lối mòn, mà phải kết hợp giữa phương pháp truyền thống và hiện đại. Chỉ có như vậy, mới đạt được mục tiêu dạy học theo chương trình giáo dục âm nhạc năm 2018.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đỗ Thị Minh Chính (Tổng Chủ biên – 2022), Sách giáo viên Âm nhạc 5 – bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
2. Nguyễn Thị Tố Mai (2024), Phương pháp dạy học theo phát triển năng lực, Tài liệu nội bộ Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, Hà Nội.
3. Phạm Vũ Oanh (2024), Dạy học thường thức Âm nhạc cho học sinh trường tiểu học Lý Công Uẩn, thành phố Đà Nẵng, Luận văn thạc sĩ Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc, Trường ĐHSP Nghệ thuật TW, Hà Nội.
4. Lê Anh Tuấn (2010), Phương pháp dạy học âm nhạc ở trường Tiểu học và THCS, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
5. Lê Anh Tuấn, Nguyễn Phúc Linh (2016), Phương pháp tư duy tích cực và sáng tạo trong giáo dục âm nhạc, Nxb Hồng Đức, Hà Nội.