BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN MỘT SỐ KỸ THUẬT DẠY HỌC KÈN PHÍM CƠ BẢN CHO HỌC SINH LỚP 4 TRƯỜNG PHỔ THÔNG LIÊN CẤP OLYMPIA, PHƯỜNG ĐẠI MỖ, HÀ NỘI

Vũ Kỳ Duyên

Học viên K17 – Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc

1. Mở đầu

Trường Phổ thông liên cấp Olympia là một cơ sở giáo dục ngoài công lập có uy tín tại Hà Nội, được xây dựng và phát triển trên nền tảng triết lý giáo dục nhân văn, coi trọng sự phát triển toàn diện về trí tuệ, cảm xúc và nhân cách của học sinh (HS). Trong định hướng đó, giáo dục âm nhạc nói chung và dạy học nhạc cụ nói riêng được xem là một bộ phận quan trọng, góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần, phát triển năng lực thẩm mỹ và khả năng biểu đạt của HS tiểu học.

Dạy học kèn phím tại Trường Phổ thông liên cấp Olympia không chỉ dừng lại ở mục tiêu giúp HS chơi đúng nốt, đúng kỹ thuật, mà còn hướng tới hình thành kỹ năng thực hành nhạc cụ, phát triển cảm thụ âm nhạc và rèn luyện các phẩm chất như tính kỷ luật, sự tập trung và tinh thần hợp tác. Thông qua hoạt động luyện tập và biểu diễn, HS lớp 4 từng bước làm quen với việc kiểm soát hơi thở, phối hợp vận động và thể hiện cảm xúc âm nhạc. Tuy nhiên, qua quá trình trực tiếp giảng dạy và quan sát, nhận thấy còn tồn tại những hạn chế nhất định như sự không đồng đều về trình độ kỹ thuật giữa các HS, khó khăn trong việc phối hợp hơi thở với vận động ngón tay, cũng như sự thiếu thống nhất về phương pháp và quy trình dạy học kèn phím phù hợp với đặc điểm tâm, sinh lý của HS lớp 4. Bài viết này xin trình bày biện pháp rèn luyện một số kỹ thuật dạy học kèn phím cơ bản cho HS lớp 4 Trường Phổ thông liên cấp Olympia, phường Đại Mỗ, Hà Nội.

2. Nội dung

2.1. Tư thế

Về vị trí cơ thể, HS có thể chơi kèn phím ở hai tư thế chính là ngồi hoặc đứng. Khi ngồi, lưng cần giữ thẳng tự nhiên, vai thả lỏng, hai chân đặt vững trên sàn để đảm bảo sự ổn định. Với tư thế đứng, HS cần giữ cơ thể cân đối, trọng tâm phân bổ đều hai chân, đầu và cổ, tránh nghiêng người hoặc cúi gập quá mức.

Về vị trí tay phải, đây là bộ phận trực tiếp chơi giai điệu chính nên cần đặt ở vị trí thuận tiện trên bàn phím, các ngón tay cong tự nhiên, không cứng đờ, đầu ngón tiếp xúc nhẹ với phím để đảm bảo độ linh hoạt và độ nhạy khi chuyển nốt. Tay trái giữ vai trò cầm chắc thân melodica hoặc hỗ trợ chơi hợp âm tùy thuộc vào nội dung bài học. Khi cầm kèn, ngón cái và các ngón còn lại của tay trái cần ôm nhẹ nhưng chắc chắn thân kèn, tạo điểm tựa ổn định mà không gây căng cơ.

2.2. Hơi thở

Hơi thở bụng

Để luyện tập hơi thở bụng, giáo viên (GV) cho HS thực hiện các tư thế và kĩ thuật sau:

Bước 1. Ngồi hoặc đứng thẳng lưng, hai chân mở rộng bằng vai.

Bước 2. Đặt một tay lên bụng, một tay lên ngực.

Bước 3. Hít vào chậm rãi, bụng phình ra, tay đặt trên bụng cảm nhận được sự chuyển động của bụng.

Bước 4. Thở ra từ từ, bụng hóp lại, tay đặt trên ngực cảm nhận được sự chuyển động của ngực.

Hơi thở cơ hoành

Khi cho HS luyện tập hơi thở cơ hoành, GV hướng dẫn theo các bước sau:

Bước 1. Ngồi hoặc đứng thẳng lưng, hai chân mở rộng bằng vai

Bước 2. Đặt một tay lên bụng ngay dưới xương sườn nhưng phía trên cơ hoành, một tay đặt lên giữa ngực trên.

Bước 3. Hít vào chậm rãi bằng mũi, đưa hơi thở về phía dạ dày. Dạ dày căng lên đẩy bàn tay đặt ở bụng lên cao, trong khi tay ở ngực vẫn ở vị trí cũ.

Bước 4. Thở ra siết chặt cơ bụng, để cho dạ dày xẹp xuống trong khi vẫn giữ yên vùng ngực.

Sau khi đã luyện tập thuần thục hơi thở, GV cho HS luyện tập trên kèn phím. Cách luyện tập theo các bước như sau:

Bước 1. Đặt thân melodica vào miệng, giữ thân melodica bằng tay trái, tay phải: Đặt lên bàn phím để chơi giai điệu chính.

Bước 2. Hít vào một hơi dài sâu xuống bụng dưới, sau đó thổi ra từ từ, tạo ra âm thanh đều đặn.

Bước 3. Lặp lại nhiều lần để luyện tập cho đến khi có thể thổi ra âm thanh rõ ràng, tròn trịa và có độ ngân dài.

2.3. Cách đặt ngón tay phải trên bàn phím

Nguyên tắc cơ bản được áp dụng là sử dụng 5 ngón tay để đảm nhận 5 phím đàn tương ứng theo trình tự C – D – E – F – G.

Ví dụ 1: Cách đặt ngón tay phải trên bàn phím kèn phím

Cách bố trí này phù hợp với cấu tạo bàn tay và khả năng với của HS lớp 4, đồng thời đảm bảo khoảng cách di chuyển tối thiểu khi thực hiện các giai điệu. Khi hướng dẫn, GV yêu cầu HS đặt các ngón hơi cong tự nhiên như đang nắm một quả bóng nhỏ. Ngón cái đặt lên phím C, ngón trỏ lên phím D, ngón giữa lên phím E, ngón áp út lên phím F và ngón út lên phím G. Mỗi ngón tay đảm nhận nhiệm vụ cố định, giúp HS dễ ghi nhớ và phản xạ nhanh khi chuyển nốt. GV cũng nhấn mạnh việc duy trì cổ tay thẳng hàng với cẳng tay, tránh hạ cổ tay xuống quá thấp hoặc nâng lên quá cao để không gây áp lực không cần thiết lên khớp.

2.4. Kĩ thuật thổi liền tiếng (Legato)

GV hướng dẫn HS sử dụng ngón tay cái của tay trái (hoặc tay phải nếu các em thuận tay trái) để cầm chắc thân melodica. Luyện tập điều chỉnh ngón tay cái để tạo ra âm thanh liền mạch và mượt mà.

GV cho HS luyện tập kĩ thuật liền tiếng với các nốt có trường độ ngân dài như các nốt tròn, nốt trắng chấm dôi, hoặc nốt trắng liên tiếp nhau… Hoặc có thể cho HS luyện tập với các mẫu câu bằng cách GV đàn những giai điệu nhẹ nhàng, du dương để HS cảm nhận và thổi kèn phím cùng GV.

2.5. Kĩ thuật thổi các nốt ngân dài

Hít thở đúng cách: Hít thở đúng cách là yếu tố quan trọng nhất để thổi được các nốt ngân dài. HS cần hít sâu, giữ hơi lâu và đều đặn. Đặc biệt, HS có thể hít sâu nhiều lần liên tục bằng cách hít nhanh bằng mũi, giữ hơi trong vòng một giây rồi tiếp tục hít hơi sâu bằng mũi, nén hơi chặt lại trong vòng một giây và tiếp tục hít hơi vào bằng mũi lần ba, nén hơi chặt rồi sau đó từ từ thổi kèn phím thở nhẹ nhàng, đều đặn để có một âm thanh đẹp.

Cầm kèn phím đúng cách: Cầm kèn phím đúng cách giúp HS điều khiển được luồng hơi, trường độ và cường độ âm thanh. HS cần cầm kèn phím sao cho tay trái cầm chắc thân melodica và tay phải đỡ phím đàn chắc chắn.

Điều chỉnh phím bấm: Điều chỉnh phím bấm đàn đúng cách giúp HS tạo ra âm thanh chuẩn xác. HS cần chú ý nhận diện các nốt trên phím đàn.

Tập thổi các nốt có trường độ ngân dài: HS tập thổi các nốt có trường độ ngân dài từ nốt thấp đến nốt cao, từ chậm đến nhanh. Các nốt có độ dài từ 2 phách, 3 phách đến 4 phách.

Ví dụ 2: GV hướng dẫn HS luyện tập với các bài hát và giai điệu có chứa các nốt ngân dài. Sử dụng những bài hát trong hoặc ngoài chương trình để luyện tập và áp dụng kĩ thuật thổi vào âm nhạc thực tế.

2.6. Kĩ thuật thổi nhanh

Thứ nhất, luyện tập hơi thở: Kĩ thuật thổi nhanh yêu cầu sự linh hoạt và kiểm soát về hơi thổi. GV cho HS tập trung vào việc phát triển khả năng thổi hơi nhẹ nhàng và đều đặn. Lựa chọn các bài tập đơn giản, không phức tạp và thổi hơi từ từ và sau đó thổi hơi mạnh hơn, tốc độ nhanh hơn.

Thứ hai, tập trung vào kĩ thuật chuyển ngón: Kiểm soát tốc độ chuyển ngón linh hoạt là một yếu tố quan trọng để chơi nhanh và chính xác trên kèn phím.

Thứ ba, sử dụng kĩ thuật ngón tay phù hợp: GV giao bài tập và hướng dẫn HS sử dụng kĩ thuật ngón tay phù hợp để đảm bảo các ngón tay có thể di chuyển nhanh chóng giữa các phím đàn và áp dụng đủ lực lên các phím đàn bằng phần đệm thịt ở các đầu ngón tay. Luyện tập các bài tập tập trung vào việc điều khiển ngón tay và cải thiện sự linh hoạt của chúng.

Thứ tư, luyện tập các đoạn nhạc nhanh: GV lựa chọn các đoạn nhạc hay bài tập yêu cầu tốc độ nhanh để HS luyện tập như thực hành đệm trích đoạn bài Minuet in C.

Ví dụ 3: MINUET IN C

(Trích ô nhịp 9 đến ô nhịp 12)

Việc rèn luyện kĩ thuật thổi nhanh đòi hỏi sự kiên trì và nỗ lực của HS. Tuy nhiên, nếu chăm chỉ luyện tập, HS sẽ sớm đạt được kĩ thuật này. Kĩ thuật thổi nhanh sẽ giúp HS chơi kèn phím hay hơn, biểu diễn được nhiều thể loại nhạc khác nhau, ngón tay linh hoạt, mềm dẻo.

3. Kết luận

Dạy học kèn phím cho HS lớp 4 không chỉ là hoạt động rèn luyện kỹ năng chơi nhạc cụ, mà còn là quá trình giáo dục toàn diện, góp phần phát triển thể chất, trí tuệ, cảm xúc và các phẩm chất cá nhân của HS. Thông qua việc rèn luyện tư thế, hơi thở, cách đặt ngón và các kỹ thuật cơ bản như thổi liền tiếng, thổi nốt ngân dài và thổi nhanh, HS từng bước hình thành nền tảng kỹ thuật vững chắc, khả năng kiểm soát vận động và cảm thụ âm nhạc. Các biện pháp được đề xuất trong bài viết đã chú trọng đến đặc điểm tâm – sinh lý lứa tuổi, đảm bảo tính khoa học, phù hợp và khả thi trong điều kiện dạy học thực tế của nhà trường. Việc vận dụng linh hoạt các biện pháp này không chỉ nâng cao hiệu quả dạy học kèn phím mà còn góp phần tạo hứng thú, tăng cường sự tự tin và nuôi dưỡng tình yêu âm nhạc cho HS tiểu học.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bùi Văn Đạt (2022), Dạy học đàn phím điện tử trong hoạt động ngoại khóa tại Trường Trung học cơ sở Tân Triều, huyện Thanh Trì, Hà Nội, Luận văn thạc sĩ Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Âm nhạc, Trường ĐHSP Nghệ thuật TW, Hà Nội.
Hoàng Long, Hoàng Lân (2005), Phương pháp dạy học âm nhạc, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
Nguyễn Thị Tố Mai (2024), Phương pháp dạy học theo phát triển năng lực, Tài liệu ban hành nội bộ Trường ĐHSP Nghệ thuật Trung ương, Hà Nội.
Nguyễn Thanh Thư (2020), Dạy học đàn phím điện tử tại Cung Văn hoá Thiếu nhi thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh, Luận văn thạc sĩ Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Âm nhạc, Trường ĐHSP Nghệ thuật Trung ương, Hà Nội.
Lê Anh Tuấn, Đỗ Thanh Hiên, Hồ Ngọc Khải (2019), Hướng dẫn dạy học môn Nghệ thuật Trung học cơ sở – Phần âm nhạc (Theo chương trình Giáo dục Phổ thông mới), Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.