Khai thác họa tiết thực vật trong nghệ thuật trang trí thời Nguyễn vào dạy học Mỹ thuật cho học sinh tiểu học

Lê Phương Dung

Học viên K16 – Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Mỹ thuật

1. Mở đầu

Nhà Nguyễn là vương triều cuối cùng của thời đại quân chủ Việt Nam được thành lập từ khi vua Gia Long lên ngôi năm 1802 cho đến lúc vua Bảo Đại thoái vị vào tháng 8 năm 1945. Cho đến nay, Huế là cố đô duy nhất ở Việt Nam còn bảo lưu được khá nguyên vẹn tổng thể kiến trúc nghệ thuật cung đình với hệ thống thành quách, cung điện, miếu đường, đền đài, lăng tẩm… và những di sản văn hóa của một trung tâm quyền lực lớn nhất của quốc gia ở thế kỷ XIX.

Có thể nói, họa tiết thực vật là một trong những thành tố quan trọng tạo nên diện mạo nghệ thuật trang trí thời Nguyễn, đồng thời cũng là nguồn tư liệu giàu tiềm năng để khai thác trong giáo dục mĩ thuật ở bậc tiểu học. Thông qua hệ thống hoa, lá, dây leo, quả và các mô-típ thực vật được cách điệu, nghệ thuật trang trí thời Nguyễn không chỉ đạt tới giá trị thẩm mỹ tinh tế mà còn phản ánh tư duy biểu tượng và quan niệm thẩm mỹ truyền thống của văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, việc khai thác các giá trị di sản vào dạy học mĩ thuật tiểu học được xem là một hướng tiếp cận phù hợp nhằm phát triển năng lực thẩm mỹ và sáng tạo cho học sinh. Bài viết tập trung phân tích đặc điểm tạo hình và giá trị của họa tiết thực vật thời Nguyễn, đồng thời đề xuất hướng vận dụng, góp phần nâng cao hứng thú học tập, phát triển năng lực tạo hình và bồi dưỡng ý thức trân trọng di sản văn hóa dân tộc cho học sinh.

2. Nội dung

2.1. Hệ thống họa tiết thực vật trong nghệ thuật trang trí thời Nguyễn ở Cố đô Huế

Trong kho tàng mỹ thuật truyền thống Việt Nam, nghệ thuật trang trí thời Nguyễn tại Cố đô Huế được xem là giai đoạn phát triển rực rỡ và có tính hệ thống cao, trong đó họa tiết thực vật giữ vai trò trung tâm, vừa mang chức năng trang trí, vừa hàm chứa giá trị biểu tượng sâu sắc. Họa tiết thực vật xuất hiện với mật độ dày đặc trên hầu hết các loại hình nghệ thuật cung đình như kiến trúc cung điện, lăng tẩm, miếu thờ, đồ thờ tự, Cửu đỉnh, đồ gốm sứ, trang phục và các vật dụng sinh hoạt trong hoàng cung. Điều này cho thấy mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa thiên nhiên, tư duy thẩm mỹ và quan niệm nhân sinh của người Việt dưới triều Nguyễn.

Về hệ thống mô-típ, hoạ tiết thực vật thời Nguyễn rất phong phú, tiêu biểu là các nhóm hoạ tiết mang tính biểu tượng cao như bộ tứ quý (tùng – cúc – trúc – mai), hoa sen, cây lúa, các loại hoa quả quen thuộc trong đời sống dân gian (mít, xoài, bầu, bí…), cùng với các dạng hoa lá dây leo được cách điệu. Bộ tứ quý không chỉ tượng trưng cho bốn mùa trong năm mà còn gắn với bốn phẩm chất cao đẹp của người quân tử theo tư tưởng Nho giáo: kiên cường, thanh cao, ngay thẳng và bền bỉ. Trong khi đó, hoa sen biểu trưng cho sự tinh khiết, thanh cao; cây lúa đại diện cho nền văn minh nông nghiệp và khát vọng ấm no, thịnh vượng; các loại quả gắn với mong ước sung túc, đủ đầy và đoàn viên.

Xét về đặc điểm tạo hình, hoạ tiết thực vật thời Nguyễn là sự kết hợp hài hòa giữa tả thực thiên nhiên và nghệ thuật cách điệu. Hình ảnh hoa lá được chắt lọc những đặc trưng cơ bản, lược bỏ chi tiết rườm rà, sau đó được tổ chức lại theo các nguyên lý tạo hình như nhịp điệu, đối xứng, cân bằng và lặp lại. Đường nét trang trí thường mềm mại, uyển chuyển nhưng vẫn chặt chẽ, mạch lạc; bố cục phổ biến là bố cục đối xứng – đăng đối, tạo cảm giác ổn định, trang nghiêm và phù hợp với không gian cung đình.

Màu sắc của các hoạ tiết thực vật trong nghệ thuật trang trí thời Nguyễn không nhằm tái hiện màu sắc tự nhiên một cách chân thực mà được lựa chọn và xử lý theo quan niệm thẩm mỹ cung đình. Màu sắc giữ vai trò định hướng cảm xúc và tôn lên tính trang nghiêm, hài hoà của không gian kiến trúc, với các gam màu chủ đạo mang tính ước lệ như vàng, đỏ, xanh và nâu trầm. Sự phối hợp màu sắc thường được tiết chế, có nhịp điệu, góp phần làm nổi bật hình mảng, đường nét và bố cục của hoạ tiết thực vật. Nhờ đó, hoạ tiết không chỉ có giá trị trang trí mà còn thể hiện tư duy thẩm mỹ truyền thống, đề cao sự cân bằng, ổn định và tính biểu tượng trong nghệ thuật cung đình Huế.

Họa tiết thực vật trong nghệ thuật trang trí cung đình Huế thời Nguyễn được thể hiện trên nhiều chất liệu như gỗ, vôi vữa, khảm sành sứ, kim loại và gốm sứ, mỗi chất liệu tạo nên một ngôn ngữ tạo hình riêng. Trên chất liệu gỗ, hoạ tiết hoa lá, dây leo được chạm khắc nổi với đường nét mềm mại, bố cục đăng đối, hài hoà với kết cấu kiến trúc. Với khảm sành sứ, hoạ tiết thực vật trở nên sinh động nhờ màu sắc phong phú và hiệu ứng ánh sáng, thường xuất hiện trên kiến trúc cung điện, lăng tẩm và Cửu đỉnh. Trên vôi vữa và gạch đá, họa tiết được đắp nổi hoặc khắc chìm, tạo mảng hình rõ ràng, phù hợp với không gian kiến trúc lớn. Ngoài ra, trên kim loại và đồ gốm sứ cung đình, họa tiết thực vật mang tính khái quát cao, bố cục chặt chẽ, vừa có giá trị trang trí vừa thể hiện ý nghĩa biểu tượng. Sự đa dạng chất liệu góp phần làm phong phú diện mạo nghệ thuật trang trí thời Nguyễn, đồng thời khẳng định trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật của nghệ nhân cung đình Huế.

2.2. Vận dụng các họa tiết thực vật vào dạy học mĩ thuật cho học sinh tiểu học

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, dạy học mĩ thuật ở tiểu học được định hướng phát triển năng lực, chú trọng trải nghiệm, sáng tạo và gắn kết kiến thức với đời sống. Việc vận dụng họa tiết thực vật trong nghệ thuật trang trí thời Nguyễn vào dạy học mĩ thuật không chỉ phù hợp với định hướng này mà còn góp phần đưa di sản văn hoá dân tộc vào nhà trường một cách sinh động và hiệu quả. Từ góc độ giáo dục mĩ thuật, hoạ tiết thực vật thời Nguyễn là nguồn học liệu trực quan giàu giá trị để tổ chức các hoạt động dạy học mĩ thuật theo định hướng phát triển năng lực. Thông qua việc quan sát, phân tích và thực hành sáng tạo với các mô-típ hoạ tiết truyền thống, học sinh có điều kiện rèn luyện khả năng cảm thụ thẩm mỹ, phát triển tư duy tạo hình và mở rộng hiểu biết về di sản văn hoá dân tộc. Việc khai thác họa tiết thực vật trong dạy học giúp học sinh tiếp cận các yếu tố tạo hình cơ bản như đường nét, hình mảng, bố cục và màu sắc một cách trực quan. Đồng thời, quá trình cách điệu hoa lá, vận dụng họa tiết vào bài vẽ trang trí hoặc sáng tạo sản phẩm mĩ thuật còn góp phần hình thành tư duy sáng tạo, khuyến khích học sinh thể hiện ý tưởng cá nhân trên cơ sở kế thừa giá trị truyền thống.

Việc vận dụng hoạ tiết thực vật trong dạy học mĩ thuật cần được tổ chức phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhận thức của học sinh tiểu học. Thay vì yêu cầu học sinh sao chép máy móc các mô-típ truyền thống, giáo viên cần định hướng cho các em hiểu – cảm nhận – sáng tạo trên nền tảng giá trị truyền thống. Qúa trình cách điệu hoa lá, biến đổi hình dáng, sắp xếp lại bố cục và lựa chọn màu sắc giúp học sinh phát huy trí tưởng tượng, thể hiện ý tưởng cá nhân và nuôi dưỡng khả năng sáng tạo nghệ thuật.

Sản phẩm mĩ thuật của học sinh (Nguồn: tác giả 2024)

Trên cơ sở chương trình môn Mĩ thuật tiểu học, họa tiết thực vật thời Nguyễn có thể được lồng ghép vào các chủ đề học tập phù hợp như: quan sát thiên nhiên, trang trí hình cơ bản hay sáng tạo sản phẩm mĩ thuật ứng dụng. Thông qua các chủ đề này, học sinh được tiếp cận di sản văn hóa một cách nhẹ nhàng, gần gũi, đồng thời hiểu được mối liên hệ giữa nghệ thuật truyền thống và đời sống hiện đại. Những sản phẩm học tập như tranh trang trí, bưu thiếp, đồ dùng học tập, vật dụng trang trí đơn giản… giúp học sinh cảm nhận được cái đẹp, biết và trân trọng những giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời nhận thấy giá trị ứng dụng của hoạ tiết truyền thống trong cuộc sống hàng ngày.

Sản phẩm mĩ thuật của học sinh (Nguồn: tác giả 2024)

Bên cạnh việc phát triển năng lực thẩm mỹ và sáng tạo, vận dụng họa tiết thực vật thời Nguyễn trong dạy học mĩ thuật còn góp phần giáo dục ý thức trân trọng di sản văn hóa, bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, lòng tự hào dân tộc và trách nhiệm gìn giữ giá trị truyền thống. Thực tiễn thực nghiệm sư phạm cho thấy, khi được tiếp cận và sáng tạo với họa tiết dân tộc, học sinh thể hiện rõ hứng thú học tập, sự chủ động và khả năng liên hệ nghệ thuật với đời sống thực tiễn.

Có thể khẳng định rằng, việc vận dụng họa tiết thực vật trong nghệ thuật trang trí thời Nguyễn vào dạy học mĩ thuật tiểu học không chỉ mang tính khả thi mà còn có ý nghĩa giáo dục bền vững. Đây là hướng tiếp cận góp phần đổi mới phương pháp dạy học mĩ thuật, đồng thời tạo cầu nối giữa di sản văn hóa truyền thống và giáo dục thẩm mỹ trong nhà trường hiện nay.

3. Kết luận

Việc khai thác họa tiết thực vật trong nghệ thuật trang trí thời Nguyễn vào dạy học mĩ thuật tiểu học là một hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Việc vận dụng họa tiết dân tộc trong dạy học mĩ thuật không chỉ giúp học sinh tiếp cận và trân trọng các giá trị nghệ thuật truyền thống, mà còn khơi gợi cảm xúc, phát triển tư duy sáng tạo, nuôi dưỡng tâm hồn, bồi dưỡng nhân cách thẩm mĩ và lòng yêu nước, yêu quê hương trong các em. Đây chính là mục tiêu sâu xa và giá trị nhân văn mà giáo dục mĩ thuật hướng tới, đồng thời khẳng định ý nghĩa thực tiễn của đề tài trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam hiện nay.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Nguyễn Hữu Thông (1992), Mỹ thuật thời Nguyễn trên đất Huế, Nxb Hội Nhà văn, TP. Hồ Chí Minh.
Nguyễn Hữu Thông (2023), Mỹ thuật Huế nhìn từ góc độ ý nghĩa và biểu tượng trang trí, Nxb Thế giới, Hà Nội.
Phan Thuận An (2023), Huế – Kinh thành và cung điện, Nxb Thế giới, Hà Nội.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình Giáo dục phổ thông – Môn Mĩ thuật, Hà Nội.