NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC ĐÀN KHIM CHO SINH VIÊN NGÀNH SƯ PHẠM ÂM NHẠC TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỆ THUẬT LÀO

 Thitlakone KHAMBOUNMY

Học viên K20 – Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc

Âm nhạc Lào là một bộ phận quan trọng phản ánh bản sắc văn hóa dân tộc thông qua các hình thức như văn học, thơ ca, điệu múa, dân ca và các lễ hội truyền thống. Nền âm nhạc này phong phú về giai điệu và sắc thái, vừa mềm mại, trữ tình, vừa tươi vui, rộn ràng, đồng thời luôn vận động thích ứng với sự phát triển của xã hội nhưng vẫn giữ gìn những giá trị truyền thống. Trong hệ thống nhạc cụ của Lào, đàn Khim giữ vị trí quan trọng; nhạc cụ này có nguồn gốc từ Ba Tư, sau đó phát triển mạnh tại Trung Quốc trước khi được du nhập vào Lào từ thời Vương quốc. Từ đó, đàn Khim trở thành nhạc cụ phổ biến trong cả độc tấu và hòa tấu, đặc biệt trong dàn nhạc truyền thống Maholi. Trong hệ thống giáo dục Lào, giáo dục nghệ thuật nói chung và dạy học âm nhạc – nhạc cụ dân tộc nói riêng có vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng thẩm mỹ, gìn giữ văn hóa và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ. Tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào, đàn Khim được đưa vào chương trình đào tạo ngành Sư phạm Âm nhạc như một môn học tự chọn với thời lượng một tín chỉ. Tuy nhiên, do thời lượng học còn hạn chế và nhiều sinh viên chỉ mới bắt đầu học đàn Khim khi vào trường nên việc dạy học nhạc cụ này vẫn còn một số khó khăn như sinh viên tiếp thu kỹ thuật chậm, thiếu tính hệ thống và chưa vận dụng linh hoạt vào thực tiễn.

1. Cơ sở lý luận

Dạy học ở bậc cao đẳng – đại học là một quá trình tương tác hai chiều giữa giảng viên và sinh viên, trong đó sinh viên giữ vai trò chủ thể tích cực trong việc chiếm lĩnh tri thức và rèn luyện kỹ năng. Đối với giáo dục âm nhạc nói chung và dạy học đàn Khim nói riêng tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào, phương pháp giảng dạy cần được tổ chức theo hướng kết hợp hài hòa giữa lý thuyết và thực hành, giữa thuyết trình, thị phạm và luyện tập cá nhân. Sinh viên không chỉ tiếp thu kiến thức về cấu trúc kỹ thuật mà còn phải trực tiếp trải nghiệm, thực hành và tự điều chỉnh động tác để đạt được hiệu quả âm thanh mong muốn. Trong đào tạo sinh viên sư phạm, việc dạy học đàn Khim cần đảm bảo các nguyên tắc cơ bản như tính vừa sức và phù hợp với thời lượng đào tạo, tính hệ thống nhằm tập trung vào những kỹ thuật cốt lõi, đồng thời kết hợp rèn luyện kỹ năng biểu diễn với phát triển năng lực sư phạm. Bên cạnh đó, giảng viên cần tạo điều kiện để sinh viên phát huy tính chủ động, sáng tạo trong quá trình học tập và luyện tập. Qua phân tích chương trình đào tạo và tham khảo tài liệu chuyên ngành, có thể xác định bốn kỹ thuật nền tảng giữ vai trò trung tâm trong quá trình học đàn Khim gồm kỹ thuật gõ, kỹ thuật chồng âm, kỹ thuật song long và kỹ thuật ngắt tiếng. Việc tập trung rèn luyện có hệ thống bốn kỹ thuật này sẽ giúp sinh viên hình thành nền tảng vững chắc trong điều kiện thời gian học tập hạn chế.

2. Thực trạng dạy học đàn Khim tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào

2.1. Về chương trình đào tạo

Trong chương trình ngành Sư phạm Âm nhạc tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào, đàn Khim là môn tự chọn 1 tín chỉ (32 giờ). Nội dung bao gồm:

– Giới thiệu cấu tạo nhạc cụ.

– Đọc nốt bằng chữ, số và xướng âm.

– Thực hành một số bài dân gian.

– Tổng thời lượng học chỉ bằng 1/4 so với hệ đào tạo chuyên nghiệp 4 năm.

2.2. Những hạn chế chủ yếu

Qua khảo sát và quan sát thực tế quá trình dạy học đàn Khim tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào, có thể nhận thấy một số hạn chế đáng chú ý. Trước hết, nhiều sinh viên còn gặp khó khăn trong việc kiểm soát lực gõ của que đàn, dẫn đến âm thanh phát ra chưa ổn định, đôi khi quá mạnh hoặc quá nhẹ so với yêu cầu biểu diễn. Bên cạnh đó, khả năng phối hợp hai tay của sinh viên chưa thật sự đồng đều, làm ảnh hưởng đến việc thực hiện các kỹ thuật quan trọng như chồng âm và tạo sự cân bằng trong hòa âm. Ngoài ra, sinh viên cũng ít có cơ hội tham gia các hoạt động biểu diễn hòa tấu tập thể nên chưa phát triển được kỹ năng phối hợp trong dàn nhạc và cảm nhận tổng thể về âm thanh.

Những hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Trước hết, thời lượng dành cho môn học đàn Khim trong chương trình đào tạo còn khá ngắn, khiến quá trình rèn luyện kỹ thuật chưa đạt được độ sâu cần thiết. Bên cạnh đó, phương pháp giảng dạy trong một số trường hợp chưa được hệ thống hóa rõ ràng theo các mức độ kỹ thuật từ cơ bản đến nâng cao. Đồng thời, phần lớn sinh viên chưa có nền tảng học tập và luyện tập đàn Khim trước khi vào học tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào, vì vậy việc tiếp cận nhạc cụ này thường bắt đầu từ mức độ cơ bản và cần nhiều thời gian để hình thành kỹ năng. Những yếu tố này đã ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả và chất lượng dạy học đàn Khim trong quá trình đào tạo sinh viên ngành Sư phạm Âm nhạc.

3. Biện pháp dạy học bốn kỹ thuật đàn Khim cơ bản

Trong quá trình dạy học đàn Khim cho sinh viên ngành Sư phạm Âm nhạc tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào, việc xây dựng và triển khai các biện pháp sư phạm phù hợp với đặc thù nhạc cụ và đối tượng đào tạo là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả, chất lượng. Trước hết, hệ thống hóa kỹ thuật theo mức độ tăng dần từ dễ đến khó được xem là nguyên tắc cơ bản nhằm đảm bảo tính logic và tính kế thừa trong dạy học. Đối với đàn Khim, nếu sinh viên chưa nắm vững kỹ thuật gõ đơn từng tay thì sẽ gặp nhiều khó khăn khi thực hiện các kỹ thuật phức tạp hơn như chồng âm hay song long. Vì vậy, giảng viên cần thiết kế hệ thống bài tập từ đơn giản đến nâng cao, bắt đầu bằng việc luyện tập từng tay riêng biệt để hình thành cảm giác về lực gõ, điểm chạm và độ nảy của que đàn. Khi sinh viên đã kiểm soát tốt cao độ và trường độ, mới chuyển sang phối hợp hai tay theo các mẫu tiết tấu đơn giản, sau đó tiếp cận kỹ thuật chồng âm với yêu cầu giữ lực đều và âm thanh cân bằng, và cuối cùng là song long – kỹ thuật đòi hỏi sự linh hoạt, phối hợp nhịp nhàng và kiểm soát tốc độ chính xác. Cách tiếp cận từng bước này không chỉ giúp sinh viên tránh quá tải mà còn tạo tâm lý tự tin nhờ nhận thấy sự tiến bộ rõ rệt qua từng giai đoạn, đồng thời góp phần hình thành tư duy sư phạm khi các em hiểu được trình tự hướng dẫn kỹ thuật cho học sinh sau này.

Bên cạnh việc hệ thống hóa nội dung, biện pháp kết hợp thị phạm theo trình tự 3 bước chậm – phân tích – nhanh cũng đóng vai trò quan trọng trong nâng cao hiệu quả tiếp thu. Thị phạm là phương pháp đặc thù của dạy học nhạc cụ, nhưng nếu chỉ biểu diễn ở tốc độ chuẩn, sinh viên khó quan sát chi tiết chuyển động của cổ tay, bàn tay và góc độ que đàn. Do đó trước tiên, giảng viên cần biểu diễn ở tốc độ chậm để người học quan sát rõ từng động tác chuyển động, sau đó phân tích cụ thể về lực gõ, hướng chuyển động, cách điều chỉnh cường độ nhằm tránh âm thanh bị đục hoặc quá sắc. Khi sinh viên đã hiểu bản chất kỹ thuật, giảng viên mới thực hiện lại ở tốc độ chuẩn để hoàn thiện cảm nhận âm thanh và sắc thái biểu cảm. Phương pháp này giúp sinh viên không học theo lối bắt chước máy móc mà phát triển tư duy phân tích – yếu tố đặc biệt cần thiết đối với sinh viên sư phạm.

Ngoài ra, việc tổ chức luyện tập theo nhóm nhỏ kết hợp phản hồi đồng đẳng góp phần nâng cao kỹ năng quan sát và đánh giá mang tính sư phạm. Trong nhóm hai đến ba người, một sinh viên biểu diễn, các thành viên còn lại nhận xét về tư thế, lực tay, độ chính xác tiết tấu và chất lượng âm thanh. Quá trình trao đổi giúp sinh viên tự điều chỉnh, học hỏi lẫn nhau và hình thành kỹ năng nhận xét mang tính xây dựng. Đồng thời, môi trường học tập hợp tác tạo động lực và tinh thần trách nhiệm chung.

Cuối cùng, việc ứng dụng kỹ thuật vào tác phẩm cụ thể giúp gắn kết luyện tập với biểu đạt nghệ thuật. Thay vì luyện rời rạc, các kỹ thuật như gõ đơn, chồng âm, song long hay ngắt tiếng được tích hợp vào những tác phẩm dân gian Lào có cấu trúc rõ ràng. Khi đặt trong ngữ cảnh âm nhạc, mỗi kỹ thuật trở thành phương tiện giúp sinh viên thể hiện được nội dung nghệ thuật của tác phẩm. Đây là bước phát triển quan trọng nhằm đào tạo giáo viên âm nhạc có năng lực biểu diễn và truyền đạt hiệu quả nghệ thuật truyền thống dân tộc Lào.

4. Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm được tiến hành với nhóm sinh viên năm thứ nhất ngành Sư phạm Âm nhạc trong thời gian một học kỳ.

Kết quả đánh giá dựa trên các tiêu chí: Độ chính xác cao độ – trường độ; Sự phối hợp hai tay; Khả năng kiểm soát âm sắc; Tính tự tin khi biểu diễn.

So với trước thực nghiệm, tỷ lệ sinh viên đạt mức khá – tốt tăng rõ rệt. Sinh viên thể hiện sự tiến bộ trong kỹ thuật song long và ngắt tiếng, đồng thời chủ động hơn trong luyện tập cá nhân.

Kết quả này chứng minh tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất.

Kết luận

Dạy học đàn Khim cho sinh viên ngành Sư phạm Âm nhạc tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào cần được định hướng theo mục tiêu đào tạo giáo viên, không phải nghệ sĩ biểu diễn chuyên nghiệp. Trong điều kiện thời lượng hạn chế, việc tập trung rèn luyện bốn kỹ thuật cơ bản là giải pháp hợp lý.

Các biện pháp đề xuất trong bài viết đã góp phần nâng cao hiệu quả học tập, phát triển kỹ năng biểu diễn và năng lực sư phạm của sinh viên. Kết quả thực nghiệm khẳng định rằng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, chú trọng thực hành và phản hồi hai chiều là hướng đi phù hợp trong đào tạo giáo viên âm nhạc tại Lào hiện nay.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Thị Tố Mai (2018), Dạy âm nhạc theo định hướng phát triển năng lực (các lớp 6, 7, 8, 9), Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
2. Ngô Thị Nam, Trần Minh Trí, Trần Nguyên Hoàng (1996), Âm nhạc và phương pháp giáo dục âm nhạc tập 2, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Trung tâm nghiên cứu GV, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
3. Giáo trình (2011), Đào tạo Nhạc cụ Truyền thống Lào, Bộ GD&TT, Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào.

ຕໍາລາ (2011) ການຝຶກອົບຮົມດົນຕີພື້ນເມືອງລາວ, ກະຊວງສຶກສາທິການ ແລະ ກິລາ, ວິທະຍາໄລສິລະປະສຶກສາ.

4. Phaithong KANDUANGSY (Viengchan 2020), Giáo trình dạy đàn Khim hệ đại học, Trường Cao đẳng Nghệ thuật Lào.

ໄພທອງ ແກ່ນດວງສີ (ວຽງຈັນ 2020), ປື້ມແບບຮຽນ ວິຊາຂິມ ລະບົບປະລິນຍາຕີ, ວິທະຍາໄລສິລະປະສຶກສາ