NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC CHĂM PA VẬN DỤNG VÀO GIẢNG  DẠY HỌC PHẦN TRANG TRÍ CƠ BẢN

ThS. Lê Mai Trinh

Giảng viên khoa Mỹ thuật Ứng dụng

          Trong đào tạo mỹ thuật hiện nay, việc khai thác các giá trị nghệ thuật truyền thống vào giảng dạy có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển tư duy sáng tạo cho sinh viên. Nghệ thuật điêu khắc Chămpa, với đặc trưng tạo hình và hệ thống họa tiết độc đáo, là nguồn tư liệu giàu giá trị có thể vận dụng hiệu quả trong học phần Trang trí cơ bản. Tuy nhiên, việc khai thác những yếu tố này trong giảng dạy vẫn còn hạn chế. Vì vậy, bài viết tập trung làm rõ giá trị của nghệ thuật điêu khắc Chămpa và khả năng vận dụng vào giảng dạy, góp phần nâng cao chất lượng học tập và khả năng sáng tạo của sinh viên.

1. Nghệ thuật điêu khắc Chămpa

Nghệ thuật Điêu khắc đá Chămpa thuộc nền nghệ thuật và kiến trúc Chămpa ở khu vực dọc theo bờ biển miền Nam của Việt Nam, từ cuối thế kỷ II đến thế kỷ XIX. Lịch sử vị trí địa lý và tính chất giao thương, người Chămpa đã trở thành một phần trong lịch sử và nghệ thuật Việt Nam. Điêu khắc đá Chămpa luôn có mặt trong những bảo tàng lớn và uy tín trên thế giới. Nghệ thuật Chămpa đã có một vị trí đáng kể trong nghệ thuật thế giới.

          Điêu khắc đá Chămpa có hai loại hình chính là phù điêu và tượng có chủ đề về thần voi, sư tử, chim thần Garuda, Vũ nữ Apsara, thần Vinus, thần Siva. Các loại hình này thường được trang trí ở thân hoặc chân tháp Chămpa. Từ bối cảnh lịch sử, nguồn gốc hình thành và đặc trưng tạo hình riêng biệt, nghệ thuật này đã tạo nên hệ thống họa tiết có giá trị thẩm mỹ cao, phù hợp để vận dụng trong xây dựng bài tập trang trí cho sinh viên mỹ thuật. Nghệ thuật Điêu khắc đá Chămpa là những tác phẩm thể hiện trên đá sa thạch và gạch nung, gắn liền với kiến trúc tháp Chămpa, phản ánh tín ngưỡng đa dạng và tư duy thẩm mỹ riêng biệt, nổi bật với sự tinh xảo, sinh động và có nhiều phong cách qua các thời kỳ như Mỹ Sơn A1, Đồng Dương, Tháp Mẫm… xuất phát từ mục đích thờ phụng tín ngưỡng Tôn giáo như Thần linh Shinva, Vishu, hoặc Phật giáo và các vị thần, linh vật như voi thần, Sư tử, chim Garuda, sư tử hình người.

Điêu khắc Chămpa nổi bật với hình thức tạo hình và nhịp điệu trang trí đặc trưng. Các hình tượng như chim thần hay vũ nữ Apsara thường được lặp lại có chủ ý, tạo nên nhịp điệu hài hòa trong bố cục. Sự uyển chuyển trong hình thể kết hợp với cách tổ chức đường nét chặt chẽ làm cho các tác phẩm điêu khắc đá Chămpa Eluôn toát lên vẻ khỏe khoắn, căng tròn, được thể hiện qua kỹ thuật điêu luyện và bàn tay khéo léo của nghệ nhân. Hoa văn, họa tiết trong điêu khắc Chămpa mang tính biểu tượng cao, tạo ấn tượng mạnh bởi sự độc đáo và khác biệt. Dù có thể giản lược trong cách thể hiện, chúng vẫn giữ được bản sắc riêng, trở thành dấu ấn tiêu biểu đại diện cho văn hóa dân tộc Chămpa.

Điêu khắc Chămpa đa dạng phong phú nhiều phong cách, trong đó cổ nhất là phong cách tháp cổ Mỹ Sơn thế kỷ VII – thế kỷ VIII mang đặc điểm tự nhiên, gần với tả thực, hình khối mạnh mẽ nhưng vẫn còn giản dị, thô mộc và có tính ước lệ cao. Phong cách Đồng Dương nổi bật với quy mô lớn, hình tượng mang tính cường điệu, thể hiện vẻ đẹp mạnh mẽ và giàu tính biểu cảm. Phong cách Trà Kiệu thế kỷ X nổi tiếng với các phù điêu tiên nữ Apsara múa, thể hiện sự mềm mại uyển chuyển, đậm nét quyến rũ và ấn tượng với cánh tay cong. Phong cách này có công trình kiến trúc nổi tiếng tiêu biểu cho kiến trúc Hoà Lai từ thế kỷ IX, Tháp Po Sah mặc dù tháp có kích thước không lớn vẫn cho thấy được tinh hoa độc đáo trong nghệ thuật kiến trúc của người Chămpa cổ. Phong cách Bình Định/Tháp Mẫm từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV có tính chất vững chãi, khoẻ khoắn, các hình tượng thú Garuda, Sư tử và thần linh được chạm khắc nối cao, chân thực, ảnh hưởng bởi nghệ thuật Khmer. Một số công trình tháp mang phong cách điêu khắc Chămpa có niên đại đầu thế kỷ XIV đến cuối thế kỷ XVII, tiêu biểu như tháp Po Klong Garai, tháp Po Rome và tháp Yang Prong.

Nghiên cứu phong cách thể hiện qua từng thời kỳ có tính chất khác nhau nhưng có những đặc điểm thống nhất hoà nhập với công trình kiến trúc. Chất liệu đá sa thạch, gạch nung là chất liệu bền vững có màu và chất rất phù hợp với đặc điểm tạo hình riêng. Chất liệu phù hợp với điều kiện địa lý, khí hậu nắng gió thổ ngưỡng tạo nên yếu tố tạo hình đặc biệt.

Tính biểu tượng kết hợp với nhịp điệu và yếu tố hình học đã tạo nên đặc trưng trong nghệ thuật Chămpa, thể hiện qua họa tiết, hoa văn và hình khối tượng. Nhờ đó, tạo hình họa tiết mang vẻ đơn giản, khỏe khoắn nhưng vẫn giàu tính biểu cảm. Các yếu tố biểu tượng chứa đựng giá trị ẩn dụ với nhiều tầng ý nghĩa, thường hướng tới sự tồn tại và phát triển bền vững của sự sống. Hình khối lớn cùng các mô-típ lặp lại thể hiện rõ tư duy và ước vọng của con người Chămpa. Những đặc điểm này không chỉ tạo nên giá trị trang trí trong kiến trúc mà còn phù hợp với mỹ cảm hiện đại, trở thành nguồn cảm hứng cho việc xây dựng họa tiết trong bài tập của sinh viên.

2. Vận dụng vào giảng dạy học phần Trang trí cơ bản

Trang trí cơ bản là một trong những học phần đầu tiên có ý nghĩa quan trọng trong việc học tập của sinh viên và giảng dạy của giảng viên. Những họa tiết từ điêu khắc Chămpa gồm những nội dung nghiên cứu hấp dẫn, giúp cho việc vận dụng giảng dạy trở nên phong phú, có thêm dữ liệu tài liệu gợi ý, khơi nguồn cho những sáng tác sau này. Nội dung học phần trang trí cơ bản 1 và 2 cung cấp kiến thức cơ bản về ngôn ngữ nghệ thuật trong trang trí, vốn cổ nghệ thuật dân tộc, hoạ tiết trang trí, phương pháp đơn giản, phương pháp cách điệu và sáng tạo hoạ tiết… Thông qua bài tập giúp sinh viên có khả năng cảm nhận vẻ đẹp của màu sắc, đường nét của hoa văn họa tiết. Từ đó sinh viên dần được trang bị kiến thức về khả năng kết hợp màu sắc và đường nét họa tiết.

Mục tiêu chương trình học là đào tạo nhân lực chất lượng cao có khả năng làm chủ và chủ động về cách học và tư duy học tập. Chương trình học đã có những thay đổi phù hợp hơn với mục đích, nhằm nâng cao kỹ năng xử lý và giải quyết Bài tập trang trí cơ bản, cụ thể là việc sáng tạo họa tiết. Nội dung và phương pháp giảng dạy hiện nay chú trọng kỹ năng thực hành. Từ những nội dung được học, sinh viên tự chủ động thực hiện bài tập bằng những nguồn họa tiết khác nhau, ví dụ từ hoa văn họa tiết vốn cổ được giới thiệu hay hoa văn họa tiết từ những bài tự chép mẫu thật từ thiên nhiên. Họa tiết từ nghệ thuật điêu khắc Chămpa có thể trở thành một nguồn cảm hứng gợi mở, giúp sinh viên có thêm lựa chọn phù hợp và hiệu quả hơn trong quá trình thực hiện bài tập.

Thực tế, nghệ thuật điêu khắc Chămpa từ lâu đã trở thành một thế mạnh trong nghệ thuật ứng dụng nhờ tính thẩm mỹ giản dị nhưng ấn tượng, đồng thời tôn vinh vẻ đẹp khỏe khoắn và giàu tính tạo hình. Thông qua các hoa văn, hình khối tuy mang dấu ấn cổ xưa nhưng vẫn tạo nên những sản phẩm tiêu dùng đậm đà bản sắc. Nhiều nhà thiết kế thời trang đã nhận thấy giá trị và tiềm năng của hoa văn, họa tiết Chămpa, đưa chúng lên một tầm cao mới không chỉ trên sàn diễn thời trang mà còn trong các thiết kế chế tác từ chất liệu đá quý, kim loại quý thuộc ngành trang sức. Hình ảnh hoa văn, họa tiết trong điêu khắc đá Chămpa ngày càng được ứng dụng và phát triển trong nhiều lĩnh vực thiết kế. Vẻ đẹp của các họa tiết này còn được sử dụng như những hệ thống trang trí trong kiến trúc, góp phần tạo điểm nhấn cho không gian nội – ngoại thất và cảnh quan sân vườn. Như vậy, hoa văn, họa tiết trong điêu khắc Chămpa không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn có đời sống bền vững, gắn liền với sự phát triển của các ngành nghệ thuật ứng dụng.    

Thực tiễn giảng dạy cho thấy, trong học phần Trang trí cơ bản với nội dung sáng tạo họa tiết, việc đưa họa tiết từ điêu khắc đá Chămpa vào bài tập của sinh viên được triển khai qua ba bước chính như sau:

Bước 1: Tìm ý tưởng từ họa tiết và biểu tượng của nghệ thuật Điêu Khắc Chămpa.

Gợi ý cho sinh viên xác định sử dụng họa tiết như thế nào, họa tiết theo phong cách thời kỳ nào? Đọc kỹ yêu cầu bài và ý tưởng về nội dung như thiên nhiên, cỏ cây hoa lá, motip nữ thần, vũ nữ, hay voi hoặc chim thần…

Bước 2: Phương pháp kết hợp hoa văn, họa tiết từ nghệ thuật điêu khắc Chămpa với màu sắc trong bài tập trang trí. Đây là bước kết hợp giữa phác thảo màu và phác hình đã thực hiện ở bước 1. Những kỹ năng này sinh viên đã nắm được ở mức cơ bản trong quá trình làm bài. Tuy nhiên, việc nâng cao ý thức kết hợp giữa hình nét và màu sắc sao cho phù hợp với tính chất khỏe khoắn và tinh thần của điêu khắc Chămpa là yêu cầu quan trọng hơn. Giảng viên cần lưu ý sinh viên thực hiện nhiều phương án phác thảo màu để tìm ra giải pháp phù hợp và hiệu quả nhất. Bên cạnh đó, khi kết hợp đường nét họa tiết với màu sắc, sinh viên cần mở rộng khả năng thử nghiệm, tránh phụ thuộc vào các công thức có sẵn, hướng tới những hình thức thể hiện mới mẻ và sáng tạo.

Bước 3: Hoàn thiện bài trang trí theo yêu cầu (Đây là bước thể hiện bài từ phác thảo thành bài hoàn chỉnh). Phần chính là sử dụng họa tiết từ nghệ thuật Điêu khăc Chămpa, giảng viên lưu ý việc kết hợp họa tiết trong một bố cục trang trí đã được yêu cầu, giúp sinh viên thấy được hướng kết hợp tốt nhất, phù hợp nhất theo sát với yêu cầu của đề bài và chú trọng sự độc đáo của từng bố cục, trong từng bài tập của sinh viên.

Trong học phần trang trí cơ bản, việc mạnh dạn thử nghiệm sử dụng những hoa văn họa tiết mang tính biểu tượng làm họa tiết cho bài tập trang trí vải họa cũng đã phần nào có hiệu quả khác biệt rõ rệt. Sinh viên đã xây dựng được những bố cục tuy còn vụng nhưng thấy rõ được sự độc đáo, mới lạ, khác biệt hơn so với những bài tập vải hoa chỉ sử dụng họa tiết hoa lá đơn thuần trước đây.

Qua đó, sinh viên được học tập, trải nghiệm, làm quen và thử sức trong việc khai thác, tìm hiểu nguồn gốc cũng như vẻ đẹp của họa tiết. Đồng thời, cần khuyến khích sinh viên nâng cao ý thức nghiên cứu, đặc biệt là những em có khả năng cảm nhận tốt, biết lựa chọn và vận dụng các họa tiết độc đáo hoặc có hứng thú với họa tiết từ điêu khắc đá Chămpa vào bài tập thực hành. Bên cạnh đó, giảng viên có thể gợi ý một số phương án kết hợp dựa trên nguồn tư liệu sẵn có của sinh viên và yêu cầu cụ thể của bài tập, từ đó giúp phát triển bố cục dễ thực hiện nhưng vẫn làm nổi bật được tinh thần và phong cách của họa tiết được sử dụng.

Trong thời kỳ Việt Nam đang bước vào một kỷ nguyên phát triển mới, giá trị của nghệ thuật điêu khắc đá Chămpa luôn là vẻ đẹp tồn tại với thời gian. Đây là minh chứng cho sự tài hoa và tinh tế của con người trong quá trình sáng tạo nghệ thuật. Nhận thức được điều đó, trong sự phát triển chung của nghệ thuật thế giới, việc gìn giữ, phát huy và tự hào về vốn cổ trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam là hết sức cần thiết. Dù là những đóng góp nhỏ, nhưng mỗi nỗ lực đều góp phần rút ngắn khoảng cách giữa nghệ thuật Việt Nam và thế giới, thông qua việc bảo tồn và phát triển những tinh hoa văn hóa dân tộc.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ngô Văn Doanh (2023), Tượng cổ Champa, những phát hiện gần đây, Nhà sách tri thức trẻ.
2. Hồ Tấn Tuấn (2020), Những hoạ tiết hoa văn trong điêu khắc Chăm, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, https://chammuseum.vn/view.aspx?ID=441.
3. Lê Mai Trinh, Nghiên cứu và biên soạn tài liệu giảng dạy học phần trang trí cơ bản 1 cho sinh viên ngành thiết kế thời trang Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, 2021, Đề tài NCKH cấp Khoa (thuộc Khoa Thiết kế thời trang và công nghệ may của Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương).