TỪ ĐIỂM HỌA SEURAT ĐẾN TƯ DUY SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC THIẾT KẾ THỜI TRANG
ThS. Trương Tuấn Anh
Giảng viên Khoa Mỹ thuật ứng dụng
Trường ĐHSP Nghệ thuật TW
Ngành Thiết kế Thời trang đào tạo những người sáng tạo có khả năng thiết kế trang phục, phụ kiện và trang sức, đòi hỏi nền tảng kiến thức và kỹ năng tạo hình mang tính sáng tạo, biểu tượng và khái quát. Ngôn ngữ tạo hình trong hội họa như đường nét, hình mảng, màu sắc giữ vai trò cốt lõi và có mối liên hệ chặt chẽ với thiết kế thời trang. Các nhà thiết kế thường khai thác cảm hứng từ thiên nhiên, đời sống và đặc biệt là các tác phẩm hội họa – nơi thể hiện nhiều giá trị nghệ thuật và khuynh hướng sáng tạo qua các thời kỳ. Từ thực tiễn giảng dạy ngành Thiết kế Thời trang tại Khoa Mỹ thuật Ứng dụng – Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, bài viết hướng tới việc kết nối kiến thức hội họa thế giới với đào tạo thiết kế thời trang, qua đó gợi mở định hướng nghiên cứu và phát triển ý tưởng sáng tạo cho sinh viên trong học tập và nghề nghiệp.
1. Điểm họa của Seurat và những gợi ý cho tư duy thiết kế thời trang
Họa sĩ Georges Seurat, người đưa Toán học vào bảng màu: Ông không nhìn hội họa qua những cảm xúc nhất thời mà nhìn nó qua lăng kính của vật lý quang học. sáng tác theo quan điểm dựa trên việc đặt những chấm màu nguyên chất cạnh nhau để mắt người tự pha trộn chúng ở một khoảng cách nhất định. Dường như những tác phẩm của Seurat không mờ ảo như phái Ấn tượng; chúng vững chãi, có cấu trúc và mang tính hình học lý tưởng. Mọi vật chất trong không gian đều có một hình thù nhất định và thông qua hình thù và màu sắc đó, ta có thể biết được nó thuộc thể chất gì. Chất rắn hay chất lỏng, chất thô hay chất mịn. Khi ta so sánh các vật thể xung quanh như cái bàn gỗ đặt cạnh cái tủ kính thì tự thân nó dựa vào tính vốn có của sự vật đã có sự khác nhau, mặt nước hồ trong xanh soi bóng những hàng liễu bên hồ, nước hồ lăn tăn. Gỗ, nước, mây đều là các chất khác nhau chất rắn, chất lỏng, chất khí. Mỗi chất đó được chúng ta cảm nhận thông qua thị giác, sự tinh tế của con mắt có thể phát hiện rất nhiều trạng thái vật chất khác nhau, cho ta những thông tin chính xác về các loại chất của sự vật, đặc điểm bề mặt, các trạng thái của nó, cũng như phân biệt vật này với vật khác [1]. Seurat không chỉ là một danh họa, ông còn tự coi mình là một “nhà khoa học nghệ thuật” và tin rằng một họa sĩ có thể sử dụng các quy luật về màu sắc và đường nét để tạo ra cảm giác vui vẻ, buồn bã hoặc yên bình một cách có tính toán, giống như cách một nhạc sĩ sử dụng các nốt nhạc. Chính vì vậy, ông đã sử dụng quy luật quang học của ánh sáng và màu sắc trong tác phẩm của mình trở thành những yếu tố cơ bản nhất. Sự chiếm lĩnh không gian và bề mặt tranh là những ấn tượng về màu, về mảng hình học đôi khi được họa sĩ giản lược.
Đặc điểm tạo hình trong tranh ông thay vì pha trộn màu sắc trên bảng pha màu (palette) như các họa sĩ truyền thống, Seurat đã thực hiện một phương pháp mang tính khoa học: Ông đặt những chấm màu nguyên chất nhỏ cạnh nhau trên khung tranh; Khi người xem đứng ở một khoảng cách nhất định, mắt của họ sẽ tự động “hòa trộn” các chấm màu này lại với nhau, tạo ra độ sáng và chiều sâu rực rỡ hơn nhiều so với cách vẽ thông thường.
Hội họa Tân Ấn tượng trong đó có sự tham gia của họa sĩ Seurat thể hiện rất rõ ý tưởng và những cảm xúc thẩm mỹ từ chủ thể đã khai sinh cho tác phẩm theo luật lệ chi phối quá trình sáng tạo nó. Hội họa phương Đông, phương Tây là lịch sử của các cách thức cảm nhận thị giác với nhiều phương pháp khác nhau, trong đó con người – người họa sỹ bày tỏ được cái nhìn của bản thân về thế giới. Có rất nhiều cách để nhìn nhận thế giới, trong đó cách đơn giản và hiệu quả nhất là nhìn nhận thế giới một cách trực tiếp. Mỗi người đều cảm thụ thiên nhiên, con người trước và sau khi được đưa vào bức tranh đó theo khả năng thẩm mỹ và cảm nhận riêng của mình. Trong trí tưởng tượng, hình dung của người xem, tác phẩm hội họa xuất hiện dưới một dạng nào đó và đây cũng chính là một hình thức tái hiện lại bức tranh thiên nhiên, con người theo cách riêng của mình. Vậy thì đôi lúc vẫn xảy ra sự trái chiều về việc cảm nhận giữa công chúng và tác giả càng làm tăng giá trị của bức tranh. Theo cảm nhận và suy nghĩ của từng họa sỹ thì việc họ tái hiện một sự vật, hiện tượng, con người ngoài xã hội vào trong tác phẩm mà tìm được tiếng nói chung giữa người xem họa sỹ là điều thành công và mong muốn. Cũng nhờ sự cảm nhận về chất của sự vật, bên ngoài cũng như chất cảm trong tranh mà việc cảm thụ không người nào giống người nào. Người họa sỹ ngoài việc cảm nhận về chất bằng ngũ quan thì thị giác mạnh hơn quy ngay về hình, nét, màu sắc. Người bình thường thì họ cảm nhận về chất qua việc so sánh giữa các chất với nhau.
Hội họa điểm họa của Seurat dù chỉ để lại số lượng tác phẩm khiêm tốn, nhưng tư duy hệ thống và cách tiếp cận màu sắc của ông đã mở đường cho các phong trào nghệ thuật sau này như Dã thú và Lập thể. Kiệt tác để đời được Seurat sử dụng ngôn ngữ của hình học, các cặp màu tương phản đỏ, vàng, lam đặt cạnh nhau để tạo ra các cặp màu bổ túc tím – vàng, lam cam, lục – đỏ như bức: Chiều Chủ nhật trên đảo Grande Jatte (18òa – 1886). Trong nghệ thuật tạo hình, dạng thể và màu sắc là những phương tiện biểu hiện cốt yếu. Đặc trưng và mối quan hệ hữu cơ giữa màu, hình, đó cũng là sự biểu hiện tổng thể của một tác phẩm trừu tượng [5]. Họa sĩ Seurat đã xây dựng hình tượng trong tranh bằng sự cảm nhận trực giác và chiêm nghiệm. Ông dựa trên quan điểm khoa học của màu sắc và hình thể hình học để xây dựng bố cục bức tranh: Về bố cục rất đông người và vật nuôi vì diễn tả cảnh công viên bên bờ sông Seine nước Pháp bằng triệu chấm nhỏ tạo nên một không gian hài hòa giữa cảnh vật và con người; Về nhân vật và biểu tượng chúng ta có thể thấy dường như ông thu nhỏ xã hội Pháp vào bức tranh của mình, người phụ nữ cầm ô và con khỉ bên góc phải bức tranh là nhân vật đáng chú ý nhất về màu sắc là tổ hợp của các chấm màu bổ túc được ra từ ánh nhìn thị giác bởi các màu cơ bản đỏ, vàng, lam.
Bên trái có người phụ nữ mặc bộ váy dưới thị giác là sự pha trộn của các màu đỏ vàng tạo ra màu cam từ cách đặt các chấm đỏ vàng cạnh nhau tạo nên hiệu ứng như có ánh nắng chiếu vào; Về kỹ thuật điểm họa và khoa học màu sắc Seurat không pha màu trên bảng mà thực hiện trực tiếp trên toan: ông sử dụng hàng triệu chấm màu nguyên chất đặt cạnh nhau. Khi nhìn từ xa, mắt người xem tự hòa trộn các chấm này để tạo ra một màu sắc mới rực rỡ và có chiều sâu hơn so với phép pha trộn theo lối truyền thống (hòa trộn quang học), việc đặt các chấm màu cạnh nhau này tạo ra sự khác biệt so với trường phái Ấn tượng kỹ thuật của ông mang tính kỷ luật và nghiêm ngặt khiến các nhân vật trong tranh như đóng băng trạng thái vật lý trong không gian và thời gian. Tuy nhiên so với sự im lặng, tĩnh tại của hàng cây thì con người vẫn có cảm giác hoạt động.
Tác phẩm “Chiều Chủ nhật trên đảo Grande Jatte” (1884-1886) Seurat
Tác phẩm “Chiều Chủ nhật trên đảo Grande Jatte” không chỉ là đỉnh cao sự nghiệp của Georges Seurat mà còn là cột mốc phân chia ranh giới giữa hội họa Ấn tượng truyền thống và kỹ thuật hiện đại. Bằng cách tỉ mỉ đặt hàng triệu chấm màu nguyên chất lên mặt phẳng, Seurat đã biến một khung cảnh sinh hoạt đời thường trở thành một cấu trúc vĩnh cửu, tĩnh lặng và mang tính toán học chuẩn xác. Bức tranh là minh chứng cho niềm tin của ông rằng nghệ thuật có thể được giải mã qua lăng kính khoa học và quang học. Dù qua đời khi tài năng đang ở độ chín muôi, Seurat đã kịp để lại một di sản đồ sộ; ông dạy cho thế giới biết rằng vẻ đẹp không chỉ nằm ở những gì chúng ta thấy, mà còn nằm ở cách mắt người và trí tuệ cùng nhau kiến tạo nên màu sắc. “Grande Jatte” vì thế mãi là một bài thơ bằng thị giác, nơi thời gian như ngừng lại trong những chấm màu rực rỡ và bất tận.
2. Ứng dụng trong bài Tĩnh vật trang trí và Phong cảnh trang trí trong học phần
Trang trí chuyên ngành cho sinh viên ngành Thiết kế thời trang
Việc ứng dụng kỹ thuật Điểm họa của Georges Seurat và tư duy từ tác phẩm “Chiều Chủ nhật trên đảo Grande Jatte” vào giảng dạy trang trí tĩnh vật và phong cảnh mang lại một luồng gió mới, giúp học sinh thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận về màu sắc. Thay vì tô màu theo mảng miếng phẳng truyền thống, người học được hướng dẫn cách “xây dựng” hình khối thông qua sự tương tác của các điểm màu đặt cạnh nhau. Trong bài vẽ tĩnh vật theo lối vẽ trang trí, phương pháp này giúp học sinh hiểu sâu về sự phản chiếu ánh sáng và bóng đổ; chẳng hạn, một quả táo đỏ không chỉ được vẽ bằng màu đỏ, mà là sự tổng hòa của các chấm vàng, cam và xanh tím để tạo độ mọng. Đối với đề tài phong cảnh, kỹ thuật của Seurat giúp tái hiện bầu không khí và độ rung của ánh sáng một cách tài tình, khuyến khích học sinh quan sát thiên nhiên dưới góc độ phân tích quang học. Nguyên lý pha trộn màu bằng mắt hay còn gọi là hòa sắc quang học là nền tảng cốt lõi của kỹ thuật điểm họa, giúp các bức tranh tân ấn tượng đạt được độ rực rỡ và chiều sâu mà cách pha màu truyền thống trên bảng vẽ khó lòng có được.
Bài vẽ của sinh viên ngành TKTT
Thay vì trộn các màu vật lý pha màu trừ các họa sĩ điểm họa đặt các chấm màu nguyên chất cạnh nhau, khi người xem đứng ở một khoảng cách nhất định, mắt và não bộ sẽ tự động hòa quyện các chấm màu này lại thành một mảng màu mới. Pha màu cộng gián tiếp 2 phẩy. Khi hai màu sắc đặt cạnh nhau, ánh sáng phản chiếu từ chúng đến mắt sẽ tạo ra hiệu ứng pha trộn tương tự như hệ màu cộng. Ví dụ thay vì pha màu xanh dương và vàng trên pallet để tạo màu xanh lá họa sĩ sẽ chấm xen kẽ các điểm màu xanh dương và vàng nguyên bản. Kết quả là một màu xanh lá trông sáng và rung động hơn. Ngôn ngữ này tạo ra một hiệu ứng thị giác đặc biệt, độ rực rỡ và ánh sáng do màu sắc giữ được sự tinh khiết, không bị xỉn màu, rau pha trộn vật lý các bức tranh tân ấn tượng có độ sáng và sự rung động mạnh, mãnh liệt hơn. Các cặp màu đối lập như xanh lam, cam, đỏ lục thường được đặt cạnh nhau để làm tăng cường độ rực rỡ của nhau.
Bài vẽ của sinh viên ngành TKTT
Qua tìm hiểu, cho thấy các tài liệu chủ yếu khai thác riêng rẽ, rất ít tài liệu nghiên cứu về cách ứng dụng yếu tố tạo hình trong tranh Seurat vào giảng dạy chuyên ngành thiết kế thời trang, tư liệu hình ảnh áp dụng các tác phẩm hội họa trang trí mảng trang phục trong các bài tập thiết kế trang phục của sinh viên còn hạn chế. Hiện nay, công tác giảng dạy học phần Trang trí chuyên ngành 1 cho sinh viên ngành Thiết kế thời trang tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương đã đạt được những thành tựu nhất định trong việc rèn luyện tư duy cách điệu hoa văn và kỹ năng tổ chức bố cục cơ bản. Tuy nhiên, qua khảo sát thực tế, quá trình dạy và học vẫn bộc lộ một số hạn chế cần khắc phục để bắt kịp xu hướng thời trang quốc tế. Đa phần sinh viên vẫn thói quen sử dụng các mảng bẹt đơn điệu hoặc đường nét đơn giản khi trang trí họa tiết, dẫn đến sản phẩm thiếu đi sự rung động về thị giác và chiều sâu nghệ thuật. Màu sắc trong đồ án của sinh viên thường dừng lại ở việc phối hợp theo cảm tính hoặc pha trộn vật lý đơn thuần, khiến sắc độ đôi khi bị xỉn, thiếu độ rực rỡ và tính khoa học trong xử lý ánh sáng. Đặc biệt, việc kết nối giữa lý thuyết hội họa hàn lâm với kỹ thuật thực hành chất liệu như thêu, đính kết hay xử lý bề mặt vải còn rời rạc, chưa tạo thành một hệ thống phương pháp luận chặt chẽ. Sinh viên thiếu đi một “công cụ” tư duy để chuyển hóa các đơn vị họa tiết nhỏ nhất thành một tổng thể cấu trúc hiện đại. Chính thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đưa ngôn ngữ của trường phái Điểm họa vào giảng dạy, nhằm giúp sinh viên thay đổi nhận thức từ việc trang trí bề mặt đơn thuần sang tư duy xây dựng cấu trúc bề mặt chất liệu có tính toán khoa học và thẩm mỹ cao.
Trong thiết kế thời trang và sáng tạo nghệ thuật: Việc đưa tư duy của Georges Seurat từ những khung tranh kinh điển vào bản vẽ thời trang trên giấy không chỉ đơn thuần là một bài tập về kỹ thuật, mà còn là hành trình rèn luyện nhãn quan nghệ thuật cho sinh viên. Thông qua việc kiên nhẫn đặt từng điểm màu, sinh viên học được cách “chẻ nhỏ” ánh sáng, hiểu sâu sắc về cấu trúc bề mặt chất liệu và quy luật hòa trộn thị giác mà không máy móc hay phần mềm nào thay thế được. Kỹ thuật Điểm họa biến mỗi bản diễn họa trở thành một tác phẩm nghệ thuật độc bản, nơi sự tỉ mỉ của đôi bàn tay gặp gỡ sự nhạy bén của trí tuệ khoa học. Cuối cùng, di sản của Seurat không chỉ nằm ở những chấm màu tĩnh lặng trên đảo Grande Jatte, mà nó vẫn đang tiếp tục “sống” và chuyển động trên những bản phác thảo, giúp các nhà thiết kế tương lai kiến tạo nên những chiều sâu mới cho ngôn ngữ thời trang hiện đại.
Nhìn chung, đào tạo thời trang hiện nay ở Việt Nam nói chung và tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương nói riêng cần được kết hợp vận dụng từ những sáng tác của các họa sĩ hiện đại trên thế giới. Việc đưa kỹ thuật Điểm họa của Georges Seurat vào không gian lớp học không chỉ đơn thuần là sự kế thừa một phong cách nghệ thuật kinh điển, mà còn là một cuộc cách mạng về tư duy thị giác cho người học. Từ những chấm màu rời rạc, sinh viên được dẫn dắt để hiểu rằng vẻ đẹp hoàn mỹ nhất đôi khi lại được kiến tạo từ những yếu tố siêu nhỏ và kỷ luật. Ứng dụng này biến những bài học trang trí tĩnh vật hay phong cảnh vốn quen thuộc trở thành những phòng thí nghiệm sắc màu đầy cảm hứng, nơi sự kiên nhẫn được tôn vinh và khả năng quan sát được mài sắc. Khép lại một chương về Tân Ấn tượng, di sản mà Seurat để lại không chỉ là những bức họa vô giá, mà chính là cách chúng ta dạy cho thế hệ trẻ biết cách nhìn nhận thế giới dưới một lăng kính mới: rực rỡ hơn, khoa học hơn và luôn ẩn chứa sự kỳ diệu trong từng điểm nhỏ. Tiến trình thực hiện thiết kế thời trang số trong đào tạo tại Việt Nam đang có những bước tiến hoà nhập dần, tuy chưa nhanh và mang tính chất thăm dò và cần khuyến khích những thiết kế ý tưởng từ tác phẩm hội họa của các họa sĩ thế giới. Có thể từ các cơ sở đào tạo nhân lực, đội ngũ thiết kế thời trang ở Việt Nam chưa thể thực hành phổ biến đưa các tác phẩm hội họa thế giới trong đào tạo mĩ thuật một cách hoàn thiện và đồng bộ nhưng hy vọng đây cũng sẽ là những đóng góp tích cực cho sự đa dạng, phong phú về đào tạo thời trang hiện nay. Đào tạo thiết kế thời trang truyền thống khi được kết hợp với nền hội họa thế giới và cập nhật gần với thiết kế thời trang công nghệ số giúp Việt Nam tiến gần hơn với thời trang thế giới trong bối cảnh hội nhập số hiện nay.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Trương Tuấn Anh (2011), Chất cảm từ nghiên cứu đến sáng tranh sơn dầu, Luận văn Thạc sĩ Mỹ thuật tạo hình chuyên ngành Hội họa, tr 7
- Đỗ Thị Kim Hiên (2022), Phát triển thiết kế thời trang bắt nhịp xu hướng thời trang
bền vững, Kỷ yếu hội thảo khoa học toàn quốc “Đào tạo nghệ thuật trong tiến
trình hội nhập và phát triển hiện nay” tr 368
- Đặng Thái Hoàng (2013), Giáo trình lịch sử nghệ thuật, Nhà xuất bản Xây dựng
- Đặng Bích Ngân (chủ biên) (2002), Từ điển Mỹ thuật phổ thông, Nhà xuất bản Giáo dục.
- Đặng Ngọc Trân (2000), Cấu trúc hội họa, Nhà xuất bản Mỹ thuật
- Phạm Quang Vinh(2001), Georges Seurat, Nhà xuất bản Kim Đồng
