GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT CỦA HỆ THỐNG TRANG TRÍ TRÊN KIẾN TRÚC NHÀ THỜ SỞ KIỆN VÀ KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG TRONG DẠY HỌC MĨ THUẬT

Nguyễn Thị Hồng Yến
Học viên K14 – LL&PPDH MT

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh thông qua việc khai thác các nguồn học liệu gắn với thực tiễn, trong đó di sản văn hóa là nguồn tư liệu có giá trị trong dạy học Mĩ thuật. Việc đưa di sản vào bài học không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức tạo hình một cách trực quan mà còn góp phần bồi dưỡng tình yêu văn hóa, ý thức gìn giữ và phát huy các giá trị truyền thống.

Mặc dù nhiều nghiên cứu đã khai thác nghệ thuật đình, chùa, tranh dân gian hay mỹ thuật cung đình trong giáo dục Mĩ thuật, nhưng hệ thống nghệ thuật trang trí của các công trình kiến trúc Công giáo vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Đây là khoảng trống nghiên cứu đáng chú ý bởi kiến trúc Công giáo ở Việt Nam là kết quả của quá trình giao lưu giữa nghệ thuật phương Tây và văn hóa bản địa, tạo nên nhiều giá trị tạo hình có thể vận dụng hiệu quả trong dạy học.

1. Đặc điểm đặc trưng trong trang trí trên kiến trúc nhà thờ Sở Kiện

Tiểu Vương cung Thánh đường Sở Kiện (Hà Nam) là một công trình kiến trúc Gothic tiêu biểu, còn lưu giữ nhiều hệ thống trang trí đặc sắc như cửa sổ kính màu, hoa văn thực vật và hoa văn hình học. Các yếu tố này có bố cục rõ ràng, giàu tính quy luật và phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học, là nguồn học liệu trực quan có giá trị để thiết kế các hoạt động dạy học Mĩ thuật.

Nhà thờ Sở Kiện được xây dựng theo phong cách Gothic, kết hợp hài hòa với nghệ thuật trang trí truyền thống, tạo nên một công trình kiến trúc có giá trị cao về lịch sử và thẩm mỹ. Bên cạnh quy mô và hình khối đặc trưng, công trình còn nổi bật bởi hệ thống trang trí được tổ chức thống nhất từ ngoại thất đến nội thất, gồm cửa sổ kính màu, hoa văn thực vật và hoa văn hình học. Mỗi hệ thống đều mang những đặc điểm tạo hình riêng, góp phần hoàn thiện ngôn ngữ nghệ thuật của công trình, đồng thời là nguồn học liệu trực quan có nhiều tiềm năng vận dụng trong dạy học Mĩ thuật ở bậc tiểu học.

Nhà thờ Sở Kiện
(Nguồn ảnh: Nguyễn Thị Hồng Yến)

Trong đó, hệ thống cửa sổ kính màu là điểm nhấn nổi bật của kiến trúc Nhà thờ Sở Kiện. Các ô cửa được ghép từ nhiều mảnh kính màu bằng thanh chì, bố cục theo nguyên tắc đối xứng trục hoặc đối xứng tâm với các họa tiết hình học và hoa thị ở vị trí trung tâm. Sự kết hợp giữa màu đỏ, xanh lam, vàng và xanh lục tạo nên hiệu ứng ánh sáng đặc sắc, giúp không gian nội thất luôn biến đổi theo điều kiện tự nhiên. Hệ thống cửa sổ kính màu không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn giúp học sinh nhận biết các nguyên lý về bố cục, màu sắc, đối xứng và sự hài hòa trong tạo hình, từ đó có thể vận dụng vào các bài học thiết kế và trang trí.

Hệ thống hoa văn thực vật xuất hiện với mật độ lớn trên các chi tiết đá, gỗ và nội thất của công trình. Các họa tiết như dây lá nho, quả nho, hoa huệ, lá ô rô và hoa thị được cách điệu từ thiên nhiên theo quy luật lặp lại, xen kẽ và đối xứng, tạo nên những dải trang trí mềm mại, giàu nhịp điệu. Hình khối được tinh giản nhưng vẫn giữ được đặc điểm nhận dạng, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tính hiện thực và tính trang trí. Những đặc điểm này tạo điều kiện để học sinh quan sát, phân tích quy luật tạo hình và vận dụng vào bài học “Ứng dụng họa tiết cổ điển – Trang trí trang phục hiện đại”, góp phần phát triển khả năng cách điệu và sáng tạo họa tiết ứng dụng.

Bên cạnh đó, hệ thống hoa văn hình học giữ vai trò tạo nên sự ổn định và nhịp điệu cho tổng thể kiến trúc. Các dạng hoa thị, họa tiết ba lá, bốn lá, hình thoi và đường diềm zigzag được tổ chức theo các nguyên tắc đối xứng, lặp lại và cân bằng thị giác, tạo nên ngôn ngữ trang trí đặc trưng của kiến trúc Gothic. Với cấu trúc rõ ràng, dễ nhận biết và giàu tính quy luật, nhóm hoa văn này phù hợp để học sinh tiểu học rèn luyện tư duy bố cục, khả năng tổ chức mảng hình và sáng tạo họa tiết. Đây cũng là nguồn học liệu trực tiếp phục vụ bài học “Sáng tạo họa tiết trang trí – Trang trí hình vuông”, giúp học sinh vận dụng các nguyên lý tạo hình vào thiết kế sản phẩm mang dấu ấn cá nhân.

2. Vận dụng nghệ thuật trang trí trên kiến trúc nhà thờ Sở Kiện vào dạy học Mĩ thuật cho học sinh khối 5.

Trên cơ sở những giá trị nghệ thuật của hệ thống trang trí trên kiến trúc Nhà thờ Sở Kiện, việc vận dụng vào dạy học Mĩ thuật được thực hiện theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Thay vì chỉ giới thiệu công trình dưới góc độ lịch sử hay kiến trúc, bài học tập trung khai thác các yếu tố tạo hình như đường nét, hình khối, màu sắc, bố cục, đối xứng và nhịp điệu để tổ chức các hoạt động quan sát, phân tích và sáng tạo.

Hệ thống hoa văn, họa tiết tự nhiên

Hệ thống hoa văn, họa tiết tự nhiên trên kiến trúc Nhà thờ Sở Kiện, tiêu biểu như dây lá nho, lá ô rô, hoa huệ và các hình ảnh thực vật được cách điệu, được lựa chọn làm học liệu cho bài học “Trang trí trang phục hiện đại sử dụng họa tiết cổ điển”. Đây là nhóm họa tiết có đường nét mềm mại, giàu tính trang trí, được xây dựng trên các nguyên lý đối xứng, nhắc lại và biến đổi, tạo nên sự hài hòa và nhịp điệu trong tổng thể kiến trúc. Những đặc điểm này phù hợp với yêu cầu của bài học, giúp học sinh nhận biết quá trình cách điệu từ hình ảnh tự nhiên thành họa tiết trang trí và cách tổ chức họa tiết trong thiết kế.

Trong quá trình học tập, học sinh được hướng dẫn quan sát, phân tích đặc điểm tạo hình, quy luật sắp xếp của từng họa tiết, từ đó lựa chọn, biến đổi và vận dụng vào thiết kế các dải trang trí trên cổ áo, tay áo, thân áo hoặc gấu trang phục. Việc khai thác các họa tiết không nhằm sao chép nguyên mẫu mà khuyến khích học sinh sáng tạo trên cơ sở kế thừa những đặc điểm tạo hình cơ bản, biết điều chỉnh họa tiết phù hợp với kiểu dáng và màu sắc của sản phẩm. Qua đó, học sinh vừa phát triển kỹ năng thiết kế trang trí ứng dụng, vừa nâng cao khả năng cảm thụ thẩm mỹ và nhận thức được giá trị của nghệ thuật trang trí truyền thống trong đời sống hiện đại.

Một số hình ảnh sản phẩm của học sinh
(Nguồn ảnh: Nguyễn Thị Hồng Yến)

Hệ thống hoa văn hình học

Hệ thống hoa văn hình học trên kiến trúc Nhà thờ Sở Kiện gồm các họa tiết đặc trưng như hoa thị, hình thoi, họa tiết ba lá, bốn lá, đường diềm và các bố cục đối xứng được tổ chức theo quy luật chặt chẽ. Các họa tiết được xây dựng từ những hình học cơ bản kết hợp với nguyên lý đối xứng, nhắc lại, xen kẽ và biến đổi, tạo nên sự cân bằng và nhịp điệu trong tổng thể kiến trúc. Với cấu trúc rõ ràng, tính quy luật cao và dễ quan sát, nhóm họa tiết này phù hợp để vận dụng vào bài học “Sáng tạo họa tiết trang trí – Trang trí hình vuông”.

Học sinh được hướng dẫn quan sát và phân tích đặc điểm tạo hình, nhận biết các nguyên lý trang trí như đối xứng, nhắc lại, xen kẽ và nhịp điệu, đồng thời hiểu mối quan hệ giữa họa tiết chính, họa tiết phụ và khoảng trống trong bố cục. Từ đó, lựa chọn, biến đổi và phát triển các họa tiết để xây dựng bố cục trang trí hình vuông cân đối, biết sắp xếp mảng hình, tạo điểm nhấn và phối hợp màu sắc phù hợp. Việc khai thác hệ thống hoa văn hình học không hướng đến sao chép nguyên mẫu mà khuyến khích học sinh vận dụng các nguyên lý tạo hình để sáng tạo những họa tiết và bố cục mới, qua đó phát triển tư duy trang trí, khả năng tổ chức bố cục và năng lực sáng tạo trong thực hành Mĩ thuật.

Một số hình ảnh sản phẩm của học sinh
(Nguồn ảnh: Nguyễn Thị Hồng Yến)

Hệ thống cửa sổ kính màu

Hệ thống cửa sổ kính màu là một trong những yếu tố tạo hình đặc trưng của kiến trúc Nhà thờ Sở Kiện, thể hiện rõ phong cách Gothic thông qua sự kết hợp giữa mảng hình, đường nét, màu sắc và ánh sáng. Sự phối hợp hài hòa giữa các gam màu cùng hiệu ứng ánh sáng tự nhiên không chỉ làm nổi bật giá trị thẩm mỹ của công trình mà còn thể hiện những nguyên lý cơ bản về tổ chức mảng hình, cân bằng và phối hợp màu sắc trong nghệ thuật trang trí. Đây là nguồn học liệu trực quan giúp học sinh dễ dàng quan sát, phân tích và cảm nhận mối quan hệ giữa màu sắc, hình

Hệ thống cửa sổ kính màu được khai thác ở cả hai bài học nhằm hỗ trợ học sinh nhận biết cách phân chia mảng hình, quy luật đối xứng, nhịp điệu và cách sử dụng màu sắc để tạo điểm nhấn trong bố cục. Trên cơ sở đó, học sinh vận dụng các nguyên lý này vào xây dựng bố cục trang trí hình vuông và lựa chọn, phối hợp màu sắc khi thiết kế trang phục. Việc khai thác cửa sổ kính màu không hướng đến việc tái hiện nguyên mẫu kiến trúc mà giúp học sinh hiểu và vận dụng linh hoạt các yếu tố tạo hình vào quá trình sáng tạo sản phẩm, qua đó phát triển khả năng cảm thụ thẩm mỹ, tư duy tạo hình và kỹ năng sử dụng màu sắc trong thực hành Mĩ thuật.

Một số hình ảnh sản phẩm của học sinh
(Nguồn ảnh: Nguyễn Thị Hồng Yến)

Kết luận

Bài viết đã làm rõ những đặc trưng trong nghệ thuật trang trí trên kiến trúc Nhà thờ Sở Kiện thông qua ba hệ thống tiêu biểu gồm hoa văn, họa tiết tự nhiên, hoa văn hình học và cửa sổ kính màu. Mỗi hệ thống đều mang những giá trị tạo hình riêng, thể hiện rõ các nguyên lý như đối xứng, nhịp điệu, nhắc lại, cách điệu, tổ chức bố cục và phối hợp màu sắc, góp phần tạo nên giá trị nghệ thuật đặc sắc của công trình.

Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất vận dụng các hệ thống trang trí này vào dạy học Mĩ thuật cho học sinh khối 5 thông qua các bài học về sáng tạo họa tiết và trang trí ứng dụng. Việc khai thác nghệ thuật trang trí trên kiến trúc Nhà thờ Sở Kiện không chỉ góp phần làm phong phú nguồn học liệu, đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực mà còn giúp học sinh phát triển tư duy tạo hình, năng lực thẩm mỹ, khả năng sáng tạo và bồi dưỡng ý thức trân trọng các giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Nguyễn Hồng Dương (2003), Nhà Thờ Công Giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Đặng Thái Hoàng, Giáo trình Lịch sử kiến trúc thế giới, Nxb Xây dựng.
Nguyễn Nghị, Nguyễn Quốc Thái, Khổng Thành Ngọc và Hoàng Minh Thức (2004), Nhà thờ Công giáo ở Việt Nam: Kiến trúc – Lịch sử, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Nguyễn Quốc Toản (2001), Phương pháp giảng dạy Mĩ thuật, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
Nguyễn Quốc Toản (2015), Dạy học Mỹ thuật theo định hướng phát triển năng lực, Nxb Giáo dục.