NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH TRANG PHỤC HẦU ĐỒNG GIÁ CÔ CHÍN TRONG DẠY HỌC MĨ THUẬT CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

Hoc viên Bùi Hà Trang

Môn Mĩ thuật tại cấp Trung học cơ sở đóng vai trò then chốt trong việc hình thành năng lực thẩm mĩ và tư duy sáng tạo cho người học. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu gắn nội dung dạy học với trải nghiệm thực tiễn, di sản văn hóa và các giá trị nghệ thuật truyền thống nhằm hình thành cho học sinh ý thức gìn giữ, phát huy văn hóa dân tộc trong đời sống hiện đại. Mặc dù việc tích hợp di sản vào dạy học đã bước đầu được triển khai thông qua các chủ đề quen thuộc như tranh Đông Hồ, mặt nạ Tuồng hay trang phục Áo dài, tuy nhiên, thực tế cho thấy hoạt động này vẫn còn ít. Việc khai thác các loại hình nghệ thuật dân gian có giá trị tạo hình đặc sắc, nghệ thuật tạo hình gắn liền với tín ngưỡng dân gian vẫn chưa được nghiên cứu và vận dụng một cách hệ thống trong chương trình phổ thông. Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, trang phục hầu đồng giá Cô Chín là một trong những hình tượng mang giá trị nghệ thuật nổi bật. Trang phục thể hiện sự hài hòa về kiểu dáng, màu sắc, họa tiết trang trí; đồng thời chứa đựng nhiều yếu tố phù hợp với đặc điểm tâm lí và khả năng tiếp nhận nghệ thuật của học sinh THCS. Bài viết tập trung phân tích đặc trưng về nghệ thuật tạo hình trong trang phục  trang phục hầu đồng giá Cô Chín, đồng thời đề xuất vận dụng khai thác những giá trị này vào dạy học cho học sinh THCS.

1. Đặc điểm nghệ thuật tạo hình trong trang phục hầu đồng giá Cô Chín

Kiểu dáng trang phục

Về kiểu dáng, trang phục sử chủ yếu là áo ngũ thân hoặc áo tứ thân truyền thống, có tà áo dài rộng, chất liệu gấm hoặc voan, thêu họa tiết tinh xảo bằng kim tuyến và chỉ màu. Áo ngũ thân có cấu trúc cân đối, cổ đứng và hệ thống khuy cài lệch bên phải, tạo cảm giác trang nghiêm, nền nã. Dáng áo kín đáo, tà áo suông thẳng thể hiện vẻ thanh lịch và chuẩn mực của người phụ nữ truyền thống. Trong khi đó, áo tứ thân có hai tà trước buông mềm hoặc buộc nhẹ ở eo, giúp tạo chuyển động linh hoạt và mềm mại hơn khi múa. Kiểu áo này nhấn mạnh vẻ đẹp dịu dàng, duyên dáng và nữ tính của hình tượng Cô Chín. Bên trong áo thường kết hợp áo yếm màu hồng đào hoặc hồng cánh sen. Phần yếm được thêu hoa văn mềm mại, vừa tạo điểm nhấn màu sắc, vừa làm tăng chiều sâu và tính thẩm mỹ cho tổng thể trang phục. Váy quây dài tạo sự uyển chuyển khi di chuyển và múa hầu. Khăn vấn hoặc mấn đội đầu được quấn công phu, kết hợp trâm cài và hoa tươi, làm tăng vẻ trang nghiêm nhưng vẫn nữ tính. Phụ kiện như vòng cổ, hoa tai, vòng tay, đai lụa và quạt múa góp phần tạo nên vẻ đẹp thanh tao, linh thiêng cho giá hầu. Đặc biệt, quạt hầu màu hồng đào là đạo cụ quan trọng trong các điệu múa, tạo hiệu ứng thị giác sinh động trong nghi lễ. Giày hầu đồng thường làm bằng vải mềm, thêu hoa văn tinh xảo, giúp thanh đồng di chuyển nhẹ nhàng và giữ được thần thái uyển chuyển trong quá trình thực hiện nghi lễ.

H.1: Trang phục hầu đồng giá cô Chín

Màu sắc:

Màu sắc trong trang phục hầu đồng giá Cô Chín không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa biểu tượng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu. Thuộc hệ Thiên phủ nên trang phục của Cô Chín chủ yếu sử dụng gam hồng hoặc hồng đào, tượng trưng cho sự cao quý, linh thiêng và nữ tính. Màu hồng đồng thời thể hiện vẻ đẹp dịu dàng, đằm thắm và lòng nhân hậu của Thánh Cô- hình tượng gắn với sự che chở, ban lộc và cứu giúp chúng sinh. Ngoài màu hồng, một số trang phục còn kết hợp tím nhạt hoặc lam nhạt nhằm tạo cảm giác mềm mại, huyền ảo và tăng tính linh thiêng cho hình tượng nhân vật. Trên nền màu hồng chủ đạo, các họa tiết thường được thêu bằng chỉ vàng, trắng hoặc chỉ ngũ sắc để tạo điểm nhấn thị giác, giúp hoa văn nổi bật mà vẫn giữ được sự hài hòa, tinh tế trong tổng thể trang phục.

Hoa văn:

Hoa văn trang trí chủ yếu là các mô típ dân gian truyền thống được cách điệu mềm mại, bố trí theo nguyên tắc đối xứng và nhịp điệu, vừa giàu giá trị thẩm mỹ vừa mang ý nghĩa biểu tượng tín ngưỡng. Hoa văn được chia thành ba nhóm chính: mô típ động vật, thực vật và thiên nhiên. Nhóm động vật gồm phượng hoàng và chim công, biểu tượng của sự cao quý, duyên dáng và linh ứng. Các hình ảnh này được cách điệu bằng những đường cong mềm mại, tạo cảm giác chuyển động uyển chuyển khi múa hầu. Nhóm thực vật gồm hoa sen, hoa mẫu đơn, hoa cúc, lá trúc và cành mai. Hoa sen tượng trưng cho sự thanh khiết; hoa mẫu đơn biểu trưng cho phú quý, vẻ đẹp cao sang; hoa cúc thể hiện trường thọ, an lành; còn trúc và mai biểu hiện khí chất thanh cao, bền bỉ. Các họa tiết đều được giản lược và cách điệu để phù hợp với bố cục trang phục và tăng hiệu quả thị giác. Nhóm hoa văn thiên nhiên gồm mây và sóng nước, thường xuất hiện ở viền áo, tay áo và gấu váy. Mây tượng trưng cho sự linh thiêng, cát tường; sóng nước biểu hiện sự vận động và hài hòa âm dương. Khi kết hợp với chuyển động múa, các hoa văn tạo nên hiệu ứng mềm mại, sinh động, góp phần tăng tính nghệ thuật và thần thái linh thiêng cho nghi lễ hầu đồng.

H.2: Hoa văn trang trí trên trang phục hầu đồng giá Cô Chín

   Kỹ thuật và chất liệu:

Trang phục hầu đồng được chế tác công phu tại làng Đông Cứu (Thường Tín, Hà Nội) là làng nghề nổi tiếng chuyên may thêu khăn chầu áo ngự trong tín ngưỡng thờ Mẫu, với nghề truyền thống đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Kỹ thuật thêu tay giữ vai trò quan trọng nhất, giúp tạo nên các họa tiết rồng, phượng, mây, sóng nước hay hoa lá có chiều sâu, độ nổi và tính biểu cảm cao. Nghệ nhân sử dụng nhiều kỹ thuật như thêu nổi, thêu kim tuyến, đính cườm và kim sa để tạo hiệu ứng lấp lánh, tăng vẻ linh thiêng và sang trọng cho trang phục. Hiện nay, thêu máy cũng được áp dụng nhằm tăng năng suất và độ chính xác, tuy nhiên vẫn cần kết hợp với thêu tay ở các chi tiết chính để giữ giá trị thẩm mỹ truyền thống. Chất liệu chủ yếu gồm gấm, lụa và nhung, những loại vải có độ bóng, độ rủ và khả năng bắt sáng tốt, phù hợp với không gian nghi lễ. Các phụ liệu như chỉ kim tuyến, hạt cườm, đá pha lê và kim sa góp phần tạo nên vẻ rực rỡ, trang nghiêm cho khăn chầu áo ngự. Qua đó, nghệ thuật may thêu trang phục hầu đồng không chỉ thể hiện tay nghề thủ công tinh xảo mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa và tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

2. Định hướng vận dụng nghệ thuật tạo hình trang phục hầu đồng giá Cô Chín vào dạy học Mĩ thuật cho học sinh THCS

Xuất phát từ sự phù hợp với mục tiêu giáo dục thẩm mĩ và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh, trên cơ sở chương trình giáo dục phổ thông mới, giáo viện có thể lựa chọn và vận dụng linh hoạt, khai thác các giá trị của nghệ thuật tạo hình trên trang phục hầu đồng giá Cô Chín vào dạy học.

Một số định hướng vận dụng:

Vận dụng họa tiết hoa văn trên trang phục vào dạy học trang trí hình cơ bản

Hoa văn trên trang phục giá Cô Chín như hoa lá, mây, sóng nước hay chim phượng có tính trang trí cao, phù hợp với các bài học trang trí hình vuông, hình tròn và đường diềm. Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát đặc điểm đối xứng, nhịp điệu và đường nét mềm mại của họa tiết để xây dựng bố cục trang trí. Qua đó, học sinh rèn luyện khả năng tạo hình, phối màu và hiểu thêm về giá trị văn hóa truyền thống.

Vận dụng kiểu dáng và hoa văn vào việc dạy học thiết kế thời trang

Kiểu dáng áo ngũ thân, áo tứ thân cùng hệ thống hoa văn dân gian trên trang phục giá Cô Chín là nguồn tư liệu phù hợp cho các bài học thiết kế trang phục trong chương trình Mĩ thuật THCS. Học sinh được tìm hiểu cấu trúc trang phục, phác thảo kiểu dáng và vận dụng họa tiết truyền thống vào thiết kế áo dài hoặc trang phục hiện đại, từ đó phát triển tư duy thẩm mỹ và ý thức giữ gìn bản sắc dân tộc.

Vận dụng trang phục hầu đồng giá cô Chín trong bài dạy tạo hình mô hình 3D

Trong các bài học về di sản văn hóa, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tạo mô hình 3D hình tượng Cô Chín bằng giấy, đất nặn hoặc vải dạ. Hoạt động này giúp học sinh rèn luyện kỹ năng tạo hình không gian, làm việc nhóm và hiểu hơn về giá trị nghệ thuật của tín ngưỡng thờ Mẫu. Đồng thời, việc trưng bày sản phẩm còn góp phần tăng hứng thú học tập và giáo dục ý thức trân trọng di sản văn hóa dân tộc.

Các mô típ hoa lá, mây nước, chim phượng, đường nét mềm mại cùng gam màu tươi sáng có tính thẩm mĩ cao, dễ tạo hứng thú học tập và thuận lợi cho việc tổ chức các hoạt động thực hành sáng tạo. Việc đưa nghệ thuật tạo hình trang phục hầu đồng giá Cô Chín vào dạy học Mĩ thuật là hướng tiếp cận phù hợp với định hướng giáo dục liên môn và giáo dục di sản hiện nay. Thông qua đó, học sinh không chỉ được nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mĩ mà còn có cơ hội tiếp cận với văn hóa dân tộc, từ đó hình thành thái độ trân trọng và ý thức trách nhiệm đối với các giá trị nghệ thuật truyền thống của cha ông.

Việc vận dụng nghệ thuật tạo hình trang phục hầu đồng giá Cô Chín vào dạy học Mĩ thuật THCS là một hướng tiếp cận phù hợp với định hướng đổi mới giáo dục hiện nay. Không chỉ giúp học sinh nâng cao năng lực quan sát, tạo hình và cảm thụ thẩm mỹ, cách làm này còn góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với đời sống học đường. Thông qua các hoạt động học tập và trải nghiệm sáng tạo, học sinh được tiếp cận di sản văn hóa bằng góc nhìn nghệ thuật, từ đó hình thành thái độ trân trọng, ý thức giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh giáo dục hiện đại.

   TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Lăng Bình & Đỗ Hương Trà (2018), Dạy và học tích cực – Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội.
2. Sở văn hóa và thể thao thành phố Hà Nội (2020), Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt tại Hà Nội, Nxb Hà Nội.
3. Thái Duy Tuyên (2008),Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
4. Vũ Hồng Vận (2020), Tín ngưỡng thờ mẫu của người Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia sự thật.
5. Nguyễn Thị Hồng Vân (2017), Một số phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Mỹ thuật hiệu quả ở trường phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội.