VẬN DỤNG NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH TRANH LỤA CỦA HỌA SĨ VŨ GIÁNG HƯƠNG VÀO DẠY HỌC MĨ THUẬT

Nguyễn Văn Oai

Học viên K15 – Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Mĩ thuật

Trong nền mĩ thuật Việt Nam, tranh lụa là một phần quan trọng của di sản văn hóa dân tộc, phản ánh tinh thần và vẻ đẹp của đất nước. Tranh lụa có kỹ thuật vẽ độc đáo và đòi hỏi sự tỉ mỉ, tinh tế, giúp học sinh phát triển kỹ năng nghệ thuật. Các nghiên cứu về mĩ thuật học cho thấy, tranh lụa không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là phương tiện giáo dục hiệu quả, giúp học sinh phát triển khả năng quan sát, tưởng tượng và sáng tạo. Họa sĩ Vũ Giáng Hương, với những đóng góp nổi bật trong lĩnh vực tranh lụa đương đại, đã tạo ra một phong cách nghệ thuật độc đáo, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Các tác phẩm của họa sĩ không chỉ có giá trị thẩm mĩ cao mà còn chứa đựng nhiều yếu tố giáo dục, phù hợp để ứng dụng vào dạy học mĩ thuật ở bậc tiểu học. Bài viết này nhằm trình bày đặc điểm nghệ thuật tạo tình tranh lụa vào dạy học mĩ thuật.

1. Đặt vấn đề

          Giáo dục tiểu học không chỉ hướng đến việc cung cấp kiến thức mà còn tập trung vào phát triển năng lực cá nhân và phẩm chất của học sinh. Ở cấp học phổ thông không dạy chất liệu lụa nhưng trong các bước vẽ tranh lụa thì rất hợp với dạy học khối lớp 5 rèn các kĩ năng vẽ nét, nhẹ nhàng, bền bỉ kiên nhẫn, cẩn thận can hình lên lụa, tô màu từ nhạt đến đậm. Sáng tác chất liệu lụa của họa sĩ Vũ Giáng Hương về đề tài chân dung và sinh hoạt rất gần gũi đời thường, tình cảm và hiện thực, hoà sắc trung tính nhẹ nhàng vẫn thể hiện được tính hiện đại. Bản thân bà là nữ hoạ sĩ nhưng đã đạt được nhiều danh hiệu trong nghề nghiệp, đáng được noi gương, do vậy việc đưa nghệ thuật tranh lụa của họa sĩ Vũ Giáng Hương vào dạy học không chỉ là dạy về mĩ thuật mà còn dạy các em về sự kiên nhẫn, tỉ mỉ, khả năng quan sát và cảm thụ cái đẹp. Qua đó, học sinh có thể phát triển toàn diện hơn về cả tư duy và tâm hồn. Các tác phẩm của Vũ Giáng Hương thường khắc họa vẻ đẹp giản dị của thiên nhiên, con người và cuộc sống tình cảm, sức chiến đấu kiên cường của người dân Việt Nam. Thông qua việc học và thực hành theo phong cách của bà, học sinh sẽ cảm nhận được vẻ đẹp của đất nước và con người Việt Nam. Điều này có thể giúp các em thêm yêu quê hương và tự hào về văn hóa dân tộc.

2. Đặc điểm nghệ thuật tạo hình tranh Lụa của hoạ sĩ Vũ Giáng Hương

          Nghệ thuật tạo hình tranh lụa của họa sĩ Vũ Giáng Hương thể hiện những đặc trưng nghệ thuật độc đáo và sâu sắc, tạo nên dấu ấn riêng biệt trong dòng chảy hội họa Việt Nam đương đại. Về đề tài và nội dung, tác phẩm của bà tập trung chủ yếu vào hai mảng chính là tranh sinh hoạt và tranh chân dung, phản ánh cuộc sống thường ngày và con người Việt Nam qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau. Trong thể loại tranh sinh hoạt, họa sĩ Vũ Giáng Hương khắc họa những khoảnh khắc đời thường giản dị trong cuộc sống của người dân, từ cảnh chợ quê, bến sông đến những hoạt động lao động sản xuất và vui chơi giải trí, với những tác phẩm tiêu biểu như “Hợp tác xã Đánh cá”, “Hành quân qua Trường Sơn”, “Những cô gái Trường Sơn”, “Bếp lửa Trường Sơn” thể hiện sự quan sát tinh tế và tấm lòng yêu mến cuộc sống, con người Việt Nam. Hình ảnh con người trong các tác phẩm được thể hiện một cách tự nhiên, không tô vẽ, với những dáng vẻ, cử chỉ quen thuộc, gần gũi, bà không né tránh những khó khăn, vất vả mà vẫn tìm thấy vẻ đẹp trong sự cần cù, lạc quan của người lao động, đặc biệt là những nữ thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn huyền thoại trong thời kỳ kháng chiến chống Mĩ.

3. Vận dụng nghệ thuật tạo hình tranh Lụa của họa sĩ Vũ Giáng Hương vào dạy học mĩ thuật

3.1. Vận dụng yếu tố đường nét vào dạy chủ đề “Hình tượng anh hùng dân tộc trong mĩ thuật tạo hình Việt Nam”

Việc vận dụng yếu tố đường nét từ nghệ thuật tạo hình tranh lụa của họa sĩ Vũ Giáng Hương vào dạy học chủ đề “Hình tượng anh hùng dân tộc trong mĩ thuật tạo hình Việt Nam” cho học sinh lớp 5 thể hiện một cách tiếp cận sư phạm độc đáo, kết hợp giữa việc truyền tải kiến thức nghệ thuật và giáo dục giá trị nhân văn. Đường nét trong các tác phẩm tiêu biểu như “Hành quân qua Trường Sơn”, “Những cô gái Trường Sơn” và “Bếp lửa Trường Sơn” của họa sĩ Vũ Giáng Hương thể hiện những đặc trưng nghệ thuật đặc sắc, với tính chất mềm mại, uyển chuyển nhưng vẫn đủ mạnh mẽ để diễn tả hình dáng các nhân vật anh hùng và sự hiểm trở của địa hình trong bối cảnh chiến tranh. Đường nét này vừa mang tính chất tạo hình thuần túy vừa chứa đựng giá trị biểu cảm sâu sắc, thể hiện tinh thần kiên cường, ý chí quyết tâm và tình đồng đội của những người lính trên con đường gian khổ để giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Thông qua việc vận dụng yếu tố đường nét từ nghệ thuật tranh lụa của họa sĩ Vũ Giáng Hương, học sinh không chỉ tiếp thu được kỹ thuật tạo hình tinh tế mà còn được tiếp cận với những giá trị văn hóa, lịch sử sâu sắc của dân tộc, góp phần hình thành nhân cách toàn diện và ý thức bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trong thế hệ trẻ. Qua việc tìm hiểu và vận dụng yếu tố đường nét, học sinh có cơ hội cảm nhận sâu sắc hơn vẻ đẹp của mĩ thuật tạo hình Việt Nam cũng như bồi dưỡng lòng tự hào và ý thức trân trọng các giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc.

3.2. Vận dụng yếu tố màu sắc vào dạy chủ đề “Gia đình” 

          Dựa trên nội dung bộ sách Kết nối tri thức và đặc điểm màu sắc tranh lụa Vũ Giáng Hương, giáo viên tại trường Tiểu học Nam Từ Liêm có thể thiết kế chuỗi hoạt động học tập theo trình tự logic từ đơn giản đến phức tạp. Hoạt động mở đầu tập trung vào việc quan sát và nhận biết màu sắc trong các tác phẩm tranh lụa về chủ đề gia đình. Học sinh được yêu cầu xác định màu chủ đạo, màu phụ và màu nhấn trong từng tác phẩm, đồng thời thảo luận về cảm xúc mà những màu sắc này mang lại. Hoạt động thực hành được thiết kế theo mô hình học tập trải nghiệm, trong đó học sinh tự tay pha trộn màu để tạo ra các sắc thái khác nhau của cùng một tông màu. Kỹ thuật pha màu theo phương pháp “ướt trên ướt” được áp dụng để mô phỏng hiệu ứng thấm màu tự nhiên trong tranh lụa. Học sinh học cách tạo ra màu da người Việt Nam bằng cách pha trộn màu nâu, màu đỏ và màu vàng theo tỷ lệ thích hợp, hiểu được nguyên lý tạo màu thứ cấp từ màu nguyên thủy. Hoạt động sáng tạo chính yêu cầu học sinh vẽ tranh về gia đình mình với chủ đề tự chọn: “Bữa cơm gia đình”, “Chơi cùng ông bà”, “Giúp mẹ việc nhà”… Trong quá trình thực hiện, học sinh được hướng dẫn áp dụng các nguyên tắc màu sắc đã học: sử dụng gam màu ấm cho không gian trong nhà, gam màu lạnh cho không gian ngoài trời, tạo điểm nhấn bằng màu tương phản để làm nổi bật nhân vật chính. Yếu tố màu sắc không chỉ góp phần làm cho bức tranh trở nên sinh động, hài hòa mà còn giúp học sinh cảm nhận sâu sắc hơn vẻ đẹp văn hóa dân tộc, từ đó bồi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ, khả năng sáng tạo và tình yêu đối với các giá trị truyền thống.

3.3. Vận dụng yếu tố bố cục và không gian vào dạy chủ đề “Việt Nam đất nước con người”

          Trong chủ đề “Việt Nam đất nước con người”, yếu tố bố cục và không gian có vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh thể hiện vẻ đẹp thiên nhiên, con người và đời sống văn hóa của Việt Nam một cách hài hòa, sinh động. Bố cục trong tranh giúp sắp xếp hình ảnh chính – phụ hợp lí, tạo sự cân đối và làm nổi bật nội dung cần biểu đạt như cảnh sinh hoạt, phong cảnh quê hương hay hình ảnh con người lao động. Đồng thời, yếu tố không gian giúp tác phẩm có chiều sâu và cảm giác chân thực thông qua cách thể hiện gần – xa, cao – thấp, to – nhỏ hoặc sự chuyển sắc độ màu sắc. Khi vận dụng các yếu tố này vào bài học, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh quan sát và phân tích bố cục trong các tác phẩm về quê hương đất nước để nhận ra cách nghệ sĩ tạo điểm nhấn và xây dựng không gian nghệ thuật. Qua hoạt động thực hành, học sinh biết sắp xếp hình ảnh hợp lí, tạo không gian phù hợp với nội dung chủ đề, từ đó nâng cao khả năng tư duy thẩm mĩ, sáng tạo và bồi dưỡng tình yêu đối với đất nước, con người Việt Nam.

4. Kết luận

          Qua quá trình vận dụng nghệ thuật tạo hình tranh lụa của họa sĩ Vũ Giáng Hương vào giảng dạy mĩ thuật đã đạt được những kết quả nhất định trong việc giúp học sinh hiểu biết, yêu thích và tiếp cận với nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Các nội dung thực nghiệm đã được triển khai với những mục tiêu rõ ràng, phù hợp với lứa tuổi tiểu học và mang lại những thay đổi tích cực cho học sinh trong quá trình học tập mĩ thuật. Bên cạnh đó, việc khai thác giá trị nghệ thuật trong tranh lụa của họa sĩ còn góp phần đổi mới phương pháp dạy học mĩ thuật theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo và trải nghiệm của học sinh. Thông qua các hoạt động quan sát, cảm thụ và thực hành tạo hình, học sinh không chỉ được rèn luyện kĩ năng thẩm mĩ mà còn phát triển khả năng tư duy hình ảnh, cảm xúc nghệ thuật và năng lực biểu đạt cá nhân. Những đặc điểm mềm mại, tinh tế về màu sắc, đường nét và bố cục trong tranh lụa đã tạo điều kiện để học sinh tiếp cận nghệ thuật một cách nhẹ nhàng, gần gũi và giàu cảm xúc hơn. Đây không chỉ là cơ sở để khẳng định giá trị của tranh lụa Việt Nam trong giáo dục nghệ thuật mà còn mở ra hướng nghiên cứu và vận dụng các giá trị mĩ thuật truyền thống khác vào chương trình giáo dục hiện nay.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Lăng Bình (2000), Mĩ thuật và phương pháp dạy học mĩ thuật ở Tiểu học, Nxb Giáo dục.
2. Phạm Thị Chỉnh (2007), Giáo trình mĩ thuật học, Nxb Đại học Sư phạm.
3. Phạm Thị Chỉnh (2007), Giáo trình mĩ thuật tập 1, Nxb Giáo dục.
4. Phạm Thị Chỉnh (2013), Lịch sử mĩ thuật Việt Nam, Nxb Đại học Sư phạm.
5. Trương Hạnh (1997), Tranh Lụa Việt Nam, Nxb Mĩ thuật.
6. Bùi Mạnh Hùng (2004), “Tranh lụa”, Tạp chí Nghiên cứu mĩ thuật, số 2,25.