KHAI THÁC YẾU TỐ TẠO HÌNH TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ TRONG THIẾT KẾ NHẬN DIỆN THƯƠNG HIỆU QUÀ TRUYỀN THỐNG

Đinh Thị Thu Huyền

Học viên K3 – Mỹ thuật Ứng dụng

1. Đặt vấn đề

Trong những năm gần đây, xu hướng quay trở lại với các giá trị văn hóa truyền thống ngày càng thể hiện rõ trong đời sống xã hội và thị trường tiêu dùng. Đối với lĩnh vực quà truyền thống, sản phẩm đáp ứng nhu cầu sử dụng và mang ý nghĩa biếu tặng, thể hiện sự trân trọng và các giá trị tinh thần gắn liền với văn hóa dân tộc. Vì vậy thiết kế nhận diện thương hiệu trở thành yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp tạo dựng hình ảnh, khẳng định uy tín và nâng cao sức cạnh tranh.

Thực tiễn cho thấy, nhiều thương hiệu quà truyền thống tại Việt Nam đã chú ý hơn đến việc khai thác các yếu tố văn hóa trong thiết kế. Tuy nhiên, không ít trường hợp việc sử dụng hình ảnh dân gian còn mang tính minh họa bề mặt, thiếu chiều sâu nghiên cứu và thiếu tính hệ thống, dẫn đến hình ảnh thương hiệu bị trùng lặp và khó tạo dấu ấn riêng. Điều này đặt ra yêu cầu cần tiếp cận các giá trị mỹ thuật truyền thống dưới góc nhìn của mỹ thuật ứng dụng, coi đó là nguồn tư liệu tạo hình có khả năng chuyển hóa linh hoạt trong bối cảnh thiết kế đương đại.

Tranh dân gian Đông Hồ được coi là một trong những sản phẩm văn hóa tiêu biểu đại diện cho nền văn hóa nghệ thuật dân gian Việt Nam, phản ánh rõ nét tư duy thẩm mỹ và đời sống tinh thần của người Việt. Với hệ thống đề tài phong phú, bố cục chặt chẽ, màu sắc đặc trưng và ngôn ngữ tạo hình giàu tính biểu trưng, tranh Đông Hồ cho thấy nhiều tiềm năng khi được khai thác trong thiết kế nhận diện thương hiệu. Bài viết này tập trung làm rõ giá trị của yếu tố tạo hình trong tranh dân gian Đông Hồ và tính vận dụng các yếu tố đó vào thiết kế nhận diện thương hiệu quà truyền thống, thông qua quá trình nghiên cứu thương hiệu Hồng Lam.

2. Nội dung

2.1. Đặc điểm yếu tố tạo hình trong tranh dân gian Đông Hồ

Trong tranh Chúc Tụng của dòng tranh dân gian Đông Hồ, các yếu tố tạo hình như điểm, nét, mảng, hình, màu sắc, bố cục, không gian và chất liệu được tổ chức theo tư duy tạo hình dân gian, mang tính ước lệ, giản lược nhưng giàu giá trị biểu trưng và thẩm mỹ.

Về điểm, nét, mảng, điểm thường được sử dụng như yếu tố nhấn thị giác, tiêu biểu là đôi mắt nhân vật, chi tiết trên lông gà, vịt, góp phần tạo thần thái và sức sống cho hình tượng. Nét khắc gỗ khỏe khoắn, dứt khoát, có vai trò định hình hình thể, phân tách mảng màu và tạo nhịp điệu cho bố cục. Mảng trong tranh được tổ chức theo lối mảng lớn, phẳng, rõ ràng, trong đó mảng chính giữ vai trò trung tâm thị giác, mảng phụ hỗ trợ và cân bằng tổng thể.

Về hình, các hình tượng trong tranh Chúc Tụng được tạo hình theo lối ước lệ, không tuân theo tỉ lệ tả thực mà nhấn mạnh tính biểu trưng. Hình ảnh em bé, con vật trong tranh “Vinh hoa – Phú quý” hay đoàn rước trong “Vinh quy bái tổ” đều được giản lược chi tiết, tạo cảm giác gần gũi, phúc hậu, thể hiện ước vọng về no đủ, vinh hiển và hạnh phúc.

Về màu sắc, tranh sử dụng bảng màu truyền thống gồm các gam đỏ, vàng, xanh lục, đen và trắng. Màu sắc được thể hiện dưới dạng mảng phẳng, không chuyển sắc, mang tính trang trí cao và hàm chứa ý nghĩa biểu trưng, góp phần tạo nên không khí vui tươi, trang trọng, phù hợp với nội dung chúc tụng.

Về bố cục, tranh “Vinh hoa – Phú quý” thường sử dụng bố cục hình tròn hoặc e-líp, biểu trưng cho sự viên mãn, sung túc, trong khi tranh “Vinh quy bái tổ” sử dụng bố cục hình chữ nhật ngang, phù hợp với việc kể chuyện và thể hiện tính nghi lễ. Các yếu tố hình ảnh được sắp xếp chặt chẽ, có trật tự, tạo nhịp điệu và cân bằng thị giác.

Về không gian, tranh Đông Hồ mang đặc trưng không gian phẳng, không tuân theo luật phối cảnh và ánh sáng tả thực. Không gian được tổ chức thông qua mối quan hệ giữa hình và nền, giữa không gian dương và không gian âm, nhằm làm nổi bật hình tượng chính và tăng tính biểu trưng.

Về chất liệu và chất cảm, tranh được in trên giấy dó phủ điệp, kết hợp với màu sắc tự nhiên, tạo nên chất cảm mộc mạc, giản dị nhưng giàu chiều sâu văn hóa. Chất liệu không chỉ là phương tiện tạo hình mà còn là yếu tố góp phần hình thành bản sắc thẩm mỹ đặc trưng của tranh dân gian Đông Hồ.

Tóm lại, yếu tố tạo hình trong tranh Chúc Tụng Đông Hồ được tổ chức nhất quán, giàu tính biểu trưng và giá trị thẩm mỹ, tạo tiền đề quan trọng cho việc khai thác và chuyển hóa vào thiết kế đồ họa và thiết kế nhận diện thương hiệu quà truyền thống trong bối cảnh đương đại. Những đặc điểm tạo hình này là cơ sở quan trọng để nghiên cứu vận dụng tranh dân gian Đông Hồ trong thiết kế nhận diện thương hiệu quà truyền thống hiện nay.

Bức tranh “Vinh Hoa Phú Quý”

(Nguồn: Tác giả chụp ngày 15/04/2025)

Bức tranh “Vinh quy bái tổ”

(Nguồn: Tác giả chụp ngày 15/04/2025)

Hình ảnh “Chiếc lọng”

(Nguồn: Tác giả thiết kế 2025)

Hình ảnh “Vòng cổ”

(Nguồn: Tác giả thiết kế 2025)

2.2. Giá trị biểu trưng của dòng tranh Chúc Tụng

Tranh Chúc Tụng là nhóm tranh thể hiện rõ nhất tinh thần lạc quan và quan niệm sống của người Việt truyền thống. Các hình tượng em bé, linh vật xuất hiện trong tranh đều mang ý nghĩa chúc phúc, cầu mong cuộc sống sung túc, con cháu đề huề, học hành đỗ đạt. Những giá trị biểu trưng này không chỉ phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng mà còn tạo nên chiều sâu nội dung cho hình ảnh.

Dưới góc độ mỹ thuật ứng dụng, giá trị biểu tượng trong tranh Chúc Tụng có khả năng giao tiếp mạnh mẽ với người xem, bởi các hình ảnh mang tính khái quát và dễ tiếp nhận. Khi được đưa vào thiết kế, các yếu tố này không chỉ tạo điểm nhấn thị giác mà còn góp phần kể câu chuyện văn hóa, giúp sản phẩm trở nên có ấn tượng và tạo sự gắn kết cảm xúc với người tiêu dùng.

2.3. Vận dụng yếu tố tạo hình tranh Đông Hồ trong thiết kế nhận diện thương hiệu quà truyền thống Hồng Lam

Trong thiết kế nhận diện thương hiệu quà truyền thống Hồng Lam, các yếu tố tạo hình của tranh dân gian Đông Hồ được vận dụng theo hướng chọn lọc và chuyển hóa phù hợp với ngôn ngữ đồ họa đương đại. Các yếu tố điểm, nét, mảng được giản lược và chuẩn hóa nhằm tạo hình ảnh rõ ràng, dễ nhận diện và thuận lợi cho in ấn cũng như ứng dụng trên nhiều nền tảng truyền thông.

Hình được cách điệu từ các mô típ tranh Chúc Tụng, giữ lại tính biểu trưng cho sự sung túc, may mắn và chúc phúc, đồng thời tăng tính khái quát để phù hợp với hệ thống nhận diện thương hiệu. Màu sắc kế thừa bảng màu dân gian Đông Hồ, trong đó sắc đỏ đóng vai trò chủ đạo, kết hợp với các gam vàng và xanh nhằm tạo cảm giác ấm áp, trang trọng và gần gũi với sản phẩm quà truyền thống.

Về bố cục và không gian, nguyên tắc đối xứng và không gian phẳng đặc trưng của tranh Đông Hồ được vận dụng xuyên suốt trong logo, bao bì và ấn phẩm truyền thông, góp phần tạo sự ổn định và thống nhất thị giác. Chất liệu và chất cảm dân gian được tái hiện thông qua họa tiết và pattern phát triển từ mô típ truyền thống, giúp hệ thống nhận diện thương hiệu Hồng Lam vừa mang bản sắc văn hóa rõ nét vừa đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ và sản xuất hiện đại.

Hoa văn, motif trang trí sử dụng trong bài

(Nguồn: Tác giả thiết kế 2025)

Bao bì cấp 1

(Nguồn: Tác giả thiết kế 2025)

Bao bì cấp 2

(Nguồn: Tác giả thiết kế 2025)

Bộ nhận diện văn phòng

(Nguồn: Tác giả thiết kế 2025)

Qua nghiên cứu cho thấy, các yếu tố tạo hình trong tranh dân gian Đông Hồ, đặc biệt là dòng tranh Chúc Tụng, được tổ chức theo tư duy tạo hình ước lệ, giản lược nhưng giàu tính biểu trưng. Yếu tố tạo hình điểm – nét – mảng, hình tượng mang tính khái quát, bảng màu dân gian đặc trưng, bố cục đối xứng, không gian phẳng cùng chất liệu và chất cảm mộc mạc đã tạo nên bản sắc thẩm mỹ riêng biệt cho dòng tranh này.

Dưới góc độ mỹ thuật ứng dụng, việc vận dụng các yếu tố tạo hình tranh Đông Hồ không dừng lại ở việc sử dụng hình ảnh dân gian như yếu tố trang trí bề mặt, mà cần được nghiên cứu, chọn lọc và hệ thống hóa thành ngôn ngữ thị giác thống nhất. Khi được cách điệu và chuẩn hóa, các yếu tố tạo hình này có khả năng đáp ứng yêu cầu về nhận diện, tính linh hoạt trong ứng dụng, cũng như tính khả thi trong sản xuất và truyền thông đa nền tảng. Đồng thời, giá trị biểu trưng của tranh Chúc Tụng về chúc phúc, sung túc, may mắn giúp gia tăng chiều sâu nội dung và giá trị cảm xúc cho sản phẩm quà truyền thống.

Việc khai thác các yếu tố tạo hình tranh Đông Hồ theo phong cách đồ họa phẳng, kết hợp bảng màu dân gian, bố cục đối xứng và hệ thống họa tiết phát triển từ mô típ truyền thống đã góp phần xây dựng một hệ thống nhận diện vừa mang bản sắc văn hóa Việt Nam rõ nét, vừa phù hợp với yêu cầu thẩm mỹ đương đại. Hệ thống nhận diện không chỉ nâng cao khả năng nhận diện thương hiệu mà còn giúp sản phẩm thương hiệu Hồng Lam chuyển hóa từ một mặt hàng tiêu dùng thông thường thành một sản phẩm quà tặng mang giá trị văn hóa và tinh thần.

3. Kết luận

Khai thác yếu tố tạo hình tranh dân gian Đông Hồ trong thiết kế nhận diện thương hiệu quà truyền thống là một hướng đi phù hợp và có tính bền vững. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần bảo tồn và lan tỏa giá trị mỹ thuật truyền thống trong đời sống đương đại, mà còn mở ra khả năng sáng tạo mới cho lĩnh vực thiết kế đồ họa và xây dựng thương hiệu tại Việt Nam. Đây cũng là cơ sở để các thương hiệu quà truyền thống định hình bản sắc riêng, nâng cao sức cạnh tranh và khẳng định vị thế trên thị trường trong bối cảnh hội nhập hiện nay.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Vũ An Chương (2010), Tranh dân gian Đông Hồ, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội.
Nguyễn Thị Thu Hòa, Trịnh Sinh & Lê Bích (2019), Dòng tranh dân gian Đông Hồ, Nxb Thế giới & Bảo tàng Gốm sứ Hà Nội.
Đặng Đức Quang (2022), Cơ sở tạo hình, Nxb Xây Dựng, Hà Nội.
RIO Book (2021), Nhận diện thương hiệu – Những điểm chạm thị giác, Nxb Lao động, Hà Nội.
Vũ Chí Lộc & Lê Thị Thu Hà (2007), Xây dựng và phát triển thương hiệu, Nxb Lao động – Xã hội, Hà Nội.