DẠY HỌC DỰ ÁN TRONG MÔN MĨ THUẬT CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

Lương Thị Huyền Trang

Học viên K16 – Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Mỹ thuật

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay, việc chuyển từ tiếp cận truyền thụ nội dung kiến thức đơn thuần sang tiếp cận phát triển phẩm chất và năng lực người học đang trở thành yêu cầu cốt lõi. Thực tế giảng dạy những năm qua cho thấy, trong bộ môn Mĩ thuật, sự liên kết giữa lý thuyết và thực hành, giữa bài học trong sách vở với đời sống thực tế xã hội nhiều lúc chưa thực sự được chú trọng đúng mức. Hầu hết học sinh thường thụ động thực hiện các bài vẽ theo khuôn mẫu có sẵn, ít có cơ hội trải nghiệm thực tế, lúng túng trước các tình huống thẩm mĩ đời sống, hoặc chưa nhận thức đầy đủ các giá trị di sản văn hóa, lịch sử và môi trường tại địa phương.

Mĩ thuật trong nhà trường phổ thông không chỉ đơn thuần là phân môn dạy kĩ thuật vẽ hình hay rèn luyện năng khiếu cá nhân, mà đóng vai trò là một phương tiện giáo dục thẩm mĩ, kích thích tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề và phát triển ngôn ngữ biểu đạt hình ảnh cho học sinh. Để khắc phục những hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống, việc áp dụng Dạy học theo dự án (DHDA) trong môn Mĩ thuật mở ra một hướng đi hiệu quả. Phương pháp này tạo cơ hội cho học sinh tham gia vào các nhiệm vụ học tập mang tính mở, tự chủ nghiên cứu, hợp tác nhóm và tạo ra các sản phẩm nghệ thuật có giá trị thực tiễn.

Bài viết này tập trung làm rõ bản chất, đặc điểm, các nguyên tắc vận dụng, quy trình tổ chức và giải pháp đa dạng hóa hình thức dạy học theo dự án kết hợp tích hợp liên môn trong dạy học Mĩ thuật, nhằm đáp ứng mục tiêu phát triển năng lực toàn diện cho học sinh phổ thông.

Ưu điểm của dạy học dự án trong môn Mĩ thuật

Dạy học theo dự án là phương pháp dạy học phức hợp, trong đó học sinh thực hiện một nhiệm vụ học tập gắn với tình huống thực tiễn dưới sự định hướng, hỗ trợ của giáo viên. Thông qua quá trình tìm hiểu, lập kế hoạch, thực hành sáng tạo và trình bày, học sinh tạo ra sản phẩm cụ thể và phát triển các năng lực mỹ thuật, mang tính thẩm mỹ và sáng tạo. Từ đó, dạy học dự án với môn Mĩ thuật thể hiện những ưu điểm nổi bật của một phương pháp dạy học hiện đại, lấy người học làm trung tâm.

Ưu điểm nổi trội của dạy học dự án chính là ở sự định hướng, dẫn dắt đối với học sinh. Về tính định hướng, dạy học mĩ thuật theo dự án có tính định hướng thực tiễn, định hướng hứng thú, định hướng hướng hành động và sản phẩm. Nội dung dự án xuất phát từ những vấn đề gần gũi trong đời sống, văn hóa địa phương hoặc không gian trường học (như vẽ tranh tường, thiết kế sản phẩm tái chế, truyền thông bảo vệ môi trường). Ở dạy học theo dự án, học sinh được trao quyền chủ động lựa chọn chủ đề, đề xuất ý tưởng và chất liệu theo sở thích cá nhân, giúp duy trì sự tập trung và động cơ sáng tạo lâu dài, do đó, phương pháp này kích thích được hứng thú và sự chủ động, sáng tạo của học sinh. Khi tham gia dự án, học sinh sẽ luôn được đặt vào tính huống học tập, kết thúc dự án, học sinh tạo ra sản phẩm cụ thể như tranh vẽ, mô hình 3D, poster, sản phẩm thủ công, hoặc chương trình triển lãm nghệ thuật.

Phương pháp này sẽ kích thích tự học từ bên trong học sinh bởi các em có thể tự mình trả lời cho câu hỏi “Học để làm ra cái gì? sau khi hoàn thành dự án. Bên cạnh đó, thông qua các dự án cũng giúp tăng cường làm việc nhóm và tính kỉ luật ở học sinh. Khi thực hiện dự án, học sinh phải phân công nhiệm vụ, phối hợp chịu trách nhiệm theo tiến độ, rèn luyện tính kỷ luật lao động nghệ thuật và tinh thần hợp tác.

Bên cạnh đó, đây là phương pháp dạy học rất phù hợp để tiến triển khai dạy học tích hợp liên môn. Học sinh được tham gia thực hiện các hoạt động thực tiễn và phải vận dụng kiến thức của nhiều môn học để giải quyết các nhiệm vụ học tập do vậy các em có điều kiện phát huy tính tự lực, phát triển năng lực giải quyết những vấn đề mang tính tích hợp. Mỗi học sinh là một cá thể riêng biệt, khi tham gia vào các nhiệm vụ nhóm, ngoài nhiệm vụ cá nhân, các em còn hoàn thành các nhiệm vụ hợp tác; do vậy sẽ nâng cao ý thức trách nhiệm, phát triển năng lực cộng tác làm việc và kĩ năng giao tiếp.

Quy trình tổ chức dạy học theo dự án môn Mĩ thuật bậc Trung học cơ sở

Tổ chức dạy học theo dự án trong môn Mĩ thuật được tiến hành theo quy trình gồm 3 bước như sau.

Bước 1: Lập kế hoạch

Đây là bước mở đầu có vai trò định hướng cho toàn bộ quá trình thực hiện dự án. Trong bước này, giáo viên cần xác định chủ đề lớn của dự án phù hợp với nội dung bài học, đặc điểm lứa tuổi, điều kiện thực tế của nhà trường và khả năng của học sinh. Trong chương trình Mĩ thuật THCS hiện nay, phương pháp dạy học dự án có thể thực hiện hiệu quả ở một số phân môn như vẽ tranh, thường thức Mĩ thuật. Các chủ đề (hoặc nội dung bài học) nên găn với đời sống, có tính mở, tạo cơ hội cho học sinh quan sát, tìm hiểu, sáng tạo và thể hiện cảm xúc thẩm mĩ, các chủ đề được lựa chọn để thực hiện dạy học theo dự án phải mang tính tổng hợp của môn học. Ví dụ chủ đề lớn như: Trường học; Môi trường; Thể thao… (phân môn Sáng tạo và ứng dụng thẩm mĩ); Lịch sử địa phương; Văn hoá địa phương… (phân môn Thường thức Mĩ thuật).

Từ chủ đề lớn, giáo viên tổ chức hướng dẫn học sinh tìm các chủ đề nhỏ còn gọi là tiểu chủ đề bằng cách sử dụng sơ đồ tư duy. Sơ đồ tư duy là công cụ hiệu quả để xác định, lựa chọn ý tưởng cũng như những vấn đề cần giải quyết xung quanh dự án. Trong bước lập kế hoạch, học sinh được chia nhóm, phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên, các em cần xác định mình sẽ làm gì, làm như thế nào, cần chuẩn bị những vật liệu gì, thời gian hoàn thành từng phần ra sao, sản phẩm dự kiến, phương tiện hỗ trợ cho các thành viên trong nhóm. Sau khi đã lập được kế hoạch các nhiệm vụ, lần lượt các nhóm cử đại diện trình bày, các nhóm khác và giáo viên bổ sung, chỉnh sửa để hoàn chỉnh kế hoạch. Lúc này giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh cách thực hiện dự án; tổng hợp kết quả; trình bày báo cáo và đánh giá rút kinh nghiệm. Đây là bước được cho là linh hồn của dự án, không có bước này sẽ không xác định được động cơ nghệ thuật muốn hướng tới.

Bước 2: Thực hiện dự án

Đây là bước trung tâm của quy trình, trong đó học sinh trực tiếp triển khai các hoạt động học tập và sáng tạo. Dựa trên kế hoạch đã xây dựng, học sinh tiến hành tìm kiếm tư liệu, quan sát thực tế, phác thảo ý tưởng, lựa chọn chất liệu, màu sắc, hình thức thể hiện và tiến hành tạo sản phẩm. Trong môn Mĩ thuật, quá trình thực hiện dự án không chỉ chú trọng đến kết quả cuối cùng mà còn coi trọng quá trình học sinh hình thành ý tưởng, thử nghiệm, điều chỉnh và hoàn thiện sản phẩm. Học sinh có thể trao đổi, góp ý cho nhau, thử nhiều phương án tạo hình khác nhau trước khi lựa chọn phương án phù hợp nhất.

Trong quá trình thực hiện dự án, các nhóm sẽ làm việc như bản kế hoạch đã lập. Các thành viên của từng nhóm sẽ thu thập thông tin theo nhiệm vụ được giao như phỏng vấn các đối tượng đã xác định; thu thập thông tin từ sách báo, tranh ảnh, internet. Các thành viên trong nhóm chủ động liên lạc và trao đổi, thảo luận với nhau nhằm giải quyết vấn đề. Đồng thời các nhóm xin ý kiến của giáo viên (nếu có vấn đề cần hỗ trợ) để đảm bảo tiến độ và hướng đi của dự án. Trong môn mĩ thuật bước này rất quan trọng bởi nó chính là bước rèn năng lực tư duy thiết kế – một năng lực cốt lõi của giáo dục nghệ thuật hiện đại.

Giáo viên theo dõi tiến độ thực hiện của từng cá nhân hoặc nhóm, kịp thời hỗ trợ khi học sinh gặp khó khăn về ý tưởng, bố cục, màu sắc, chất liệu, cách thể hiện. Tuy nhiên giáo viên không làm thay học sinh mà chủ yếu đưa ra câu hỏi gợi mở, định hướng để học sinh tự giải quyết vấn đề. Trong quá trình thực hiện học sinh cần ghi chép lại các bước làm việc, hình ảnh quá trình thực hiện, những khó khăn gặp phải và cách khắc phục. Đây là căn cứ quan trọng cho phần trình bày, báo cáo và tự đánh giá kết quả dự án ở bước sau.

Bước 3: Tổng hợp và báo cáo kết quả

Tổng hợp tất cả các kết quả đã thực hiện đó chính là sản phẩm cuối cùng, sản phẩm có thể được trưng bày dưới nhiều dạng khác nhau như: Tổ chức triển lãm mini, thuyết trình ý tưởng tác phẩm, giải thích lựa chọn bố cục, màu sắc chất liệu, lưu phản hồi từ bạn học và giáo viên. Bước này biến lớp học thành không gian nghệ thuật mở, giúp học sinh phát triển năng lực trình bày, tự tin biểu đạt quan điểm thẩm mĩ.

Trong môn Mĩ thuật hình thức báo cáo có thể rất đa dạng như trình bày trong lớp hoặc có thể được giới thiệu trước toàn trường. Sau khi trình bày báo cáo, các nhóm nhìn lại quá trình thực hiện dự án. Các em sẽ đối chiếu kết quả với mục tiêu học tập và đánh giá mức độ đạt được. Bên cạnh đó, các em cũng đưa ra nhận xét của mình về các vấn đề khó khăn, thuận lợi trong quá trình thực hiện; hay các yếu tố khác như cảm giác khi tham gia hoạt động; thời gian, phương tiện hay các mối quan hệ trong nhóm… Tất cả các yếu tố đó phải được đề cập và đánh giá nhằm rút kinh nghiệm cho các dự án tiếp theo. Các nhóm tự đánh giá kết quả đạt được, sau đó các nhóm đánh giá kết quả của nhau, trên cơ sở đó giáo viên nhận xét và đánh giá. Trong dạy học theo dự án, học sinh chủ động thực hiện các nhiệm vụ. Từ bước lựa chọn chủ đề đến bước lập kế hoạch nghiên cứu; từ bước thực hiện kế hoạch đến xây dựng và báo cáo kết quả; còn giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, hướng dẫn quy trình thực hiện dự án cũng như hướng dẫn các kĩ năng: Kĩ năng giao tiếp, hợp tác; kĩ năng lập phiếu phỏng vấn; kĩ năng thu thập và xử lí thông tin; kĩ năng tổng hợp và trình bày báo cáo,…

Tóm lại, dạy học theo dự án trong môn Mĩ thuật đóng vai trò là một phương pháp dạy học hiện đại, giúp chuyển đổi hiệu quả từ truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển năng lực toàn diện, kích thích tư duy sáng tạo, kĩ năng giải quyết vấn đề và tinh thần hợp tác của học sinh thông qua việc tạo ra các sản phẩm nghệ thuật gắn liền với thực tiễn. Trong quy trình dạy học dự án, giáo viên đóng vai trò chủ đạo trong việc thiết kế, định hướng và điều phối toàn bộ các hoạt động học tập. Ngay từ bước lập kế hoạch, giáo viên chịu trách nhiệm lựa chọn chủ đề lớn mang tính mở, phù hợp với lứa tuổi và nội dung bài học, đồng thời hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ tư duy để phát triển tiểu chủ đề và phân công nhiệm vụ cụ thể.Trong suốt quá trình thực hiện và báo cáo sản phẩm, giáo viên không làm thay mà đóng vai trò là người cố vấn, đưa ra các câu hỏi gợi mở nhằm định hướng thẩm mĩ, hỗ trợ kĩ thuật và rèn luyện năng lực tư duy thiết kế – năng lực cốt lõi của giáo dục nghệ thuật hiện đại.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Hoàng Văn Bảo (2020), Phương pháp dạy học mĩ thuật ở trường phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.

Bernd Meier & Nguyễn Văn Cường (2014), Lí luận dạy học hiện đại, Nxb Đại học sư phạm Hà Nội
Nguyễn Ngọc Lan (2020), “Phát triển kĩ năng tự học và sáng tạo trong môn Mỹ thuật”, Tạp chí Giáo dục và Thời đại, (số 234), tr.40-44.
Trần Thị Ái Luyến (2024), “Phương pháp dạy học tích cực – xu hướng nền giáo dục hiện đại”, Tập san thông tin – khoa học
Hoàng Thị Thu Trang (2021), “Đánh giá năng lực học sinh qua hoạt động dạy học Mỹ thuật”, Tạp chíGiáo dục, (số 478), tr.30-35.
Vũ Thị Hải Yến (2020), Thiết kế bài giảng Mỹ thuật theo hướng phát triển năng lực học sinh,Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội