Thực trạng công tác quản lý di tích lịch sử – văn hóa tại xã Thanh Oai trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền hai cấp

Phạm Thị Hồng Thái

Học viên  K21 chuyên ngành Quản lý văn hóa

 Thanh Oai là địa phương có hệ thống di tích phong phú, có giá trị về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng. Hiện xã còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử văn hóa với những di tích cổ kính và các làng nghề lâu đời. Theo Báo cáo Thực trạng và danh mục di tích trên địa bàn xã Thanh Oai của UBND xã Thanh Oai ngày 14 tháng 7 năm 2025, toàn xã đã thống kê được 61 di tích, 31 di tích đã xếp hạng, trong đó có 11 di tích lịch sử – văn hóa được xếp hạng cấp quốc gia, 20 di tích lịch sử – văn hóa được xếp hạng cấp thành phố, 30 di tích nằm trong danh  mục kiểm kê của thành phố Hà Nội. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền hai cấp, công tác quản lý di tích có nhiều thay đổi, đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng. Bài tham luận tổng hợp những nội dung chính từ kết quả khảo sát thực trạng nhằm phục vụ trao đổi học thuật.

1. Thực trạng chủ thể quản lý và cơ chế phối hợp

Công tác quản lý di tích lịch sử – văn hóa tại xã Thanh Oai được thực hiện theo hệ thống quản lý nhà nước từ Trung ương đến địa phương. Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, UBND xã là cơ quan trực tiếp quản lý; Phòng Văn hóa – Xã hội tham mưu, hướng dẫn chuyên môn; Ban quản lý di tích thực hiện nhiệm vụ bảo vệ, quản lý và tổ chức các hoạt động tại di tích. Bên cạnh đó, cộng đồng dân cư, Ban Khánh tiết, Hội Người cao tuổi, Đoàn Thanh niên và các dòng họ tích cực tham gia bảo vệ di tích, tổ chức lễ hội và phát huy giá trị di sản. Cơ chế phối hợp giữa chính quyền, các tổ chức đoàn thể và cộng đồng từng bước được củng cố, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý di tích trên địa bàn. Để làm rõ tác động của mô hình chính quyền địa phương hai cấp đối với công tác quản lý di tích lịch sử – văn hóa, cần so sánh với mô hình chính quyền địa phương ba cấp trước đây.

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp tạo điều kiện nâng cao tính chủ động, giảm trung gian và tăng hiệu quả xử lý công việc trong quản lý di tích. Tuy nhiên, để mô hình này phát huy hiệu quả, cần tăng cường đào tạo đội ngũ cán bộ văn hóa cấp xã, bổ sung nguồn lực và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý hệ thống di tích ngày càng lớn sau sáp nhập.

Về chủ thể quản lý nhà nước, hệ thống quản lý gồm Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; UBND thành phố Hà Nội, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội; UBND xã Thanh Oai và Phòng Văn hóa – Xã hội. Trong đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành chính sách, hướng dẫn chuyên môn; cấp thành phố thực hiện phân cấp quản lý, kiểm kê, xếp hạng, thanh tra và hướng dẫn nghiệp vụ; UBND xã trực tiếp quản lý các di tích trên địa bàn, tổ chức bảo vệ, kiểm kê, lập hồ sơ, phối hợp tu bổ và quản lý các hoạt động văn hóa, lễ hội.

Cơ chế phối hợp được thực hiện trên cơ sở kết hợp giữa quản lý nhà nước và sự tham gia của cộng đồng. Các cơ quan chuyên môn cấp thành phố hướng dẫn, kiểm tra và hỗ trợ chuyên môn; UBND xã là đầu mối tổ chức thực hiện; Ban Quản lý di tích, Ban Khánh tiết và các tổ chức đoàn thể phối hợp bảo vệ di tích, tổ chức lễ hội và tuyên truyền pháp luật về di sản văn hóa. Công tác kiểm kê, lập hồ sơ, xếp hạng và tu bổ di tích đều có sự phối hợp giữa cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.

Về ưu điểm, bộ máy quản lý di tích được hình thành tương đối đầy đủ, có sự phân công nhiệm vụ giữa các chủ thể quản lý. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong bảo vệ, gìn giữ và phát huy giá trị di tích được duy trì thường xuyên, góp phần huy động nguồn lực xã hội và nâng cao ý thức bảo tồn di sản. Cơ chế phối hợp giữa chính quyền với các tổ chức và người dân ngày càng chặt chẽ hơn, nhất là trong công tác tổ chức lễ hội, bảo vệ di tích và tuyên truyền giáo dục truyền thống.

Về nhược điểm, việc phối hợp giữa các chủ thể quản lý ở một số nội dung vẫn chưa thật sự đồng bộ; trách nhiệm của từng đơn vị trong một số hoạt động còn chưa được phân định rõ. Sau sáp nhập đơn vị hành chính, bộ máy quản lý vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, đội ngũ cán bộ văn hóa còn kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực nên hiệu quả tham mưu và tổ chức thực hiện còn hạn chế. Vai trò giám sát của cộng đồng và sự phối hợp giữa các tổ chức liên quan chưa được phát huy thường xuyên, việc trao đổi thông tin và xử lý các vấn đề phát sinh tại di tích đôi khi còn chậm.

2. Nguồn lực quản lý

Nguồn lực phục vụ công tác quản lý di tích lịch sử – văn hóa tại xã Thanh Oai bao gồm nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất, trang thiết bị và nguồn nhân lực. Trong đó, nguồn tài chính được hình thành từ hai kênh chủ yếu là ngân sách nhà nước và nguồn xã hội hóa. Ngân sách nhà nước được sử dụng cho các hoạt động kiểm kê, lập hồ sơ, tu bổ, tôn tạo và chống xuống cấp di tích; trong khi nguồn xã hội hóa được huy động từ tiền công đức, sự đóng góp của nhân dân, doanh nghiệp và các nhà hảo tâm để hỗ trợ sửa chữa, tổ chức lễ hội và bảo vệ di tích.

Bên cạnh nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất phục vụ quản lý di tích từng bước được quan tâm đầu tư thông qua các dự án tu bổ, tôn tạo, đồng thời trang bị hệ thống phòng cháy chữa cháy, điện chiếu sáng, biển chỉ dẫn và các hạng mục phục vụ hoạt động lễ hội. Tuy nhiên, việc đầu tư chưa đồng đều giữa các di tích; sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, số lượng di tích tăng lên, kéo theo nhu cầu lớn hơn về kinh phí, cơ sở vật chất và trang thiết bị quản lý. Về nguồn nhân lực, đội ngũ tham gia quản lý gồm cán bộ Phòng Văn hóa – Xã hội, Ban Quản lý di tích, Ban Khánh tiết và lực lượng cộng đồng. Đây là lực lượng trực tiếp tham gia bảo tồn, quản lý, tổ chức lễ hội và phát huy giá trị di tích trên địa bàn.

Từ thực trạng nguồn lực quản lý di tích lịch sử – văn hóa tại xã Thanh Oai có thể thấy, bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn tồn tại một số hạn chế ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý. Cụ thể như sau:

Về ưu điểm, nguồn lực quản lý di tích tại xã Thanh Oai đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nguồn kinh phí được đa dạng hóa thông qua sự kết hợp giữa ngân sách nhà nước và nguồn xã hội hóa, tạo điều kiện triển khai nhiều hoạt động bảo tồn, tu bổ và tôn tạo di tích. Việc huy động sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội góp phần giảm áp lực cho ngân sách nhà nước, đồng thời nâng cao trách nhiệm của người dân trong bảo tồn di sản. Cơ sở vật chất tại nhiều di tích từng bước được cải thiện, đáp ứng tốt hơn yêu cầu quản lý, bảo vệ và tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội. Bên cạnh đó, đội ngũ Ban Quản lý di tích, Ban Khánh tiết và các tổ chức đoàn thể đã phát huy hiệu quả nguồn lực tại chỗ, góp phần duy trì thường xuyên các hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di tích.

Về nhược điểm, bên cạnh những kết quả đạt được, nguồn lực quản lý di tích vẫn còn nhiều hạn chế. Nguồn ngân sách nhà nước chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu bảo tồn đối với số lượng lớn di tích; nhiều di tích xuống cấp nhưng chưa được đầu tư, tu bổ kịp thời. Nguồn xã hội hóa thiếu tính ổn định, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế của địa phương và khả năng huy động cộng đồng, dẫn đến sự chênh lệch về nguồn lực giữa các di tích.

Cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ quản lý còn thiếu đồng bộ; một số di tích chưa được trang bị đầy đủ hệ thống phòng cháy chữa cháy, thiết bị giám sát và hạ tầng phục vụ chuyển đổi số. Việc số hóa hồ sơ, xây dựng cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong quản lý di tích còn chậm.

Đối với nguồn nhân lực, cán bộ văn hóa cấp xã còn kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực, trong khi đội ngũ quản lý di tích ở cơ sở chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm hoặc tự nguyện, chưa được đào tạo chuyên sâu về quản lý di sản. Điều này ảnh hưởng đến tính chuyên nghiệp và hiệu quả quản lý, nhất là trong bối cảnh số lượng di tích tăng lên sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

3. Kết luận và kiến nghị

Qua phân tích thực trạng chủ thể quản lý, cơ chế phối hợp và nguồn lực quản lý di tích lịch sử – văn hóa tại xã Thanh Oai có thể thấy, công tác quản lý đã có nhiều chuyển biến tích cực sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Bộ máy quản lý từng bước được kiện toàn, vai trò của UBND xã được nâng cao; cơ chế phối hợp giữa chính quyền, cơ quan chuyên môn và cộng đồng ngày càng chặt chẽ; nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất và sự tham gia của cộng đồng được quan tâm huy động, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Tuy nhiên, công tác quản lý vẫn còn những hạn chế như cơ chế phối hợp chưa thật sự đồng bộ, nguồn lực đầu tư chưa đáp ứng yêu cầu, đội ngũ cán bộ còn kiêm nhiệm, việc ứng dụng chuyển đổi số còn chậm và sự chênh lệch về điều kiện quản lý giữa các di tích vẫn còn tồn tại. Đây là những vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu và khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả quản lý di tích lịch sử – văn hóa tại xã Thanh Oai trong thời gian tới.

Để nâng cao hiệu quả quản lý di tích lịch sử – văn hóa tại xã Thanh Oai trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tác giả đề xuất một số kiến nghị sau:

Đối với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn về quản lý di tích phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp; ban hành các hướng dẫn về chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu và số hóa di tích.

Đối với UBND thành phố Hà Nội và Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội: Tăng cường phân cấp, hướng dẫn chuyên môn, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ văn hóa cấp xã; ưu tiên bố trí nguồn lực cho công tác tu bổ, tôn tạo và ứng dụng công nghệ số trong quản lý di tích.

Đối với UBND xã Thanh Oai: Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các chủ thể quản lý; nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn công đức và các nguồn xã hội hóa theo hướng công khai, minh bạch; tăng cường kiểm tra, giám sát và đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý di tích.

Đối với cộng đồng dân cư và các tổ chức xã hội: Tiếp tục phát huy vai trò trong bảo vệ, gìn giữ và phát huy giá trị di tích; tích cực tham gia xã hội hóa, giám sát hoạt động quản lý và phối hợp phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn di sản.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2025), Công văn 1218/BVHTTDL-DSVH ngày 25/3/2025 về tăng cường quản lý di tích và hoạt động bảo quản, tu bổ phục hồi di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh.  
2. Chính phủ(2025), Nghị định số 137/2025/NĐ-CP ngày 12-06-2025 Quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch.
3. Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội (2025), Quyết định số1159/QĐ-UBND về việc Bổ sung danh mục kiểm kê di tích năm 2025
4. Ủy ban nhân dân xã Thanh Oai, Báo cáo số 274/BC-UBNDngày 29/11/2015  về sơ kết 05 năm thực hiện Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 trên địa bàn xã Thanh Oai