VẬN DỤNG TẠO HÌNH NGHỆ THUẬT RỐI NƯỚC VÀO THIẾT KẾ PHIM HOẠT HÌNH 3D TRONG THIẾT KẾ ĐỒ HỌA

Nguyễn Thị Hồng Anh
K14A Thiết kế đồ họa
Khoa Mỹ thuật Ứng dụng, Trường ĐHSP Nghệ thuật TW

Bài viết tập trung nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ tạo hình trong nghệ thuật rối nước truyền thống, đặc biệt là các yếu tố hình khối, màu sắc, không gian và đặc điểm chuyển động. Trên cơ sở phân tích những đặc trưng này, nghiên cứu đề xuất hướng vận dụng vào thiết kế phim hoạt hình 3D cho sinh viên ngành Thiết kế đồ họa thông qua các phần mềm chuyên dụng như Blender, Maya và Zbrush. Kết quả cho thấy việc tiếp cận tạo hình rối nước không chỉ giúp sinh viên nâng cao năng lực biểu đạt thị giác kỹ thuật số mà còn góp phần bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc bằng ngôn ngữ đồ họa đương đại, khắc phục hạn chế về sự thiếu hụt bản sắc trong các sản phẩm thiết kế hiện nay.

1. Ngôn ngữ tạo hình trong nghệ thuật rối nước

Khi nhắc đến nghệ thuật rối nước một loại hình sân khấu truyền thống độc đáo, nảy sinh từ nền văn minh nông nghiệp lúa nước của người Việt. Người ta thường nhắc tới các tích trò gắn liền với đời sống dân dã, phản ánh tư tưởng, tình cảm và các hoạt động lao động, sinh hoạt cộng đồng của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Hệ thống nhân vật trong rối nước vô cùng phong phú, từ những hình tượng mang tính biểu tượng như chú Tễu ( người dẫn chuyện hóm hỉnh ) cho đến các nhân vật nông dân chăn vịt, cấy lúa hay các hình tượng thần thoại như tiên nữ, rồng, phượng… Điểm chung đắt giá nhất ở họ chính là tính mộc mạc, sinh động và dễ tạo thiện cảm. Mỗi nhân vật đều được khắc họa với tính cách và vai trò rõ rệt qua ngoại hình, phản ánh thế giới quan và tư duy thẩm mỹ dân gian giàu tính nhân văn. Từ thực tế đời sống làng quê, nghệ nhân đã xây dựng nên một thế giới nghệ thuật đầy tính ước lệ, nơi mỗi con rối không chỉ là vật thể gỗ mà còn là linh hồn của những câu chuyện lịch sử và văn hóa dân tộc.

Hình khối, Màu sắc và tính trang trí

Trước hết khi xét về hình khối, quân rối là điêu khắc gỗ, mang tính chắc khỏe, tỉ mỉ, cân đối và có kết cấu ổn định để phù hợp với điều kiện hoạt động trên mặt nước. Đầu rối thường được tạo hình lớn hơn so với tỷ lệ cơ thể nhằm tăng khả năng biểu đạt cảm xúc và giúp người xem dễ quan sát từ khoảng cách xa. Các chi tiết như mắt, miệng, trang phục được thể hiện rõ ràng, mang tính ước lệ nhưng giàu tính trang trí.

Màu sắc trong tạo hình rối nước mang tính truyền thống và biểu trưng rõ nét, được xây dựng trên hệ màu ngũ hành, kết hợp với kỹ thuật sơn son thếp vàng đặc trưng của mỹ thuật cổ Việt Nam. Các gam màu chủ đạo như đỏ, vàng, xanh lục và đen thường được sử dụng ở dạng nguyên chất, có cường độ mạnh nhằm tăng khả năng nhận diện và thu hút thị giác. Lớp sơn không chỉ có chức năng bảo vệ cốt gỗ khỏi tác động của nước mà còn tạo bề mặt bóng, giúp phản xạ ánh sáng tốt, làm cho hình tượng trở nên nổi bật trong không gian sân khấu.

Về tính trang trí cho nhân vật rối như: vật dụng, áo quần, khăn yếm, đầu tóc, đồ trang sức, hình thức trang điểm… đều là các điểm nhấn cho mỗi nhân vật rối ( Người ). Còn đối với nhân vật rối ( Con vật ) dù chưa gặp con rối nào được nhân hóa trong khâu thiết kế trang phục, nhưng cũng có thể thấy màu sắc tạc, khắc, tô, vẽ trang trí hoa văn của nghệ nhân trên con rối cũng coi như là trang trí cho chúng qua những lớp sơn son.

2. Vận dụng tạo hình trong nghệ thuật rối nước vào phim hoạt hình 3D

Khi nghệ thuật múa rối nước Việt Nam được ứng dụng vào đồ họa phim hoạt hình 3D, hệ thống giá trị tạo hình và tư duy thẩm mỹ dân gian không bị sao chép đơn thuần mà được tái cấu trúc và chuyển dịch từ không gian sân khấu truyền thống sang môi trường số ba chiều, qua đó hình thành một phương thức biểu đạt mới vừa bảo tồn những đặc trưng văn hóa bản địa, vừa mở rộng khả năng sáng tạo trong bối cảnh nghệ thuật đương đại.

2.1. Vận dụng vào thiết kế 3D nhân vật tiên nữ

Việc vận dụng thiết kế nhân vật tiên nữ cho phim hoạt hình 3D là một hướng tiếp cận giàu tính bản địa bởi nghệ thuật rối nước truyền thống không chỉ đặc trưng bởi hình khối đơn giản, chắc khỏe mà còn thể hiện tinh thần dân gian thông qua cách tạo hình giàu tính biểu cảm và ước lệ. Chính vì vậy khi áp dụng 3D vào nhân vật tiên nữ – một hình tượng mang tính huyền ảo và thanh thoát cần có sự chọn lọc và cách điệu phù hợp để vừa giữ được nét truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu thị giác hiện đại. Cụ thể khuôn mặt tiên nữ có thể kế thừa đặc điểm của rối nước vào thiết kế tạo dựng trên Zbrush 3D như gương mặt tròn đầy, phúc hậu, đôi mắt to, lông mày cong và nụ cười nhẹ, tạo cảm giác gần gũi và giàu cảm xúc. Để phù hợp với không gian thần tiên, các chi tiết này được tinh chỉnh mềm mại hơn, giảm bớt tính thô mộc vốn có của chất liệu gỗ trong rối nước, thay vào đó là các mảng khối và tăng độ Subdivide hay còn gọi là chia lưới trên hình khối để làm mềm hơn. Sau khi có một khối để Sculpt, phần Geometry, Divide mỗi lần ấn (Divide) – ô lưới hình khối là tăng lưới gấp đôi, trên thanh SDiv sẽ hiển thị số lần Divide càng nhỏ thì ít lưới, (Sculpt) bề mặt càng nhẹ và ngược lại.

Tiên nữ – Rối nước truyền thống

Thiết kế hình ảnh nhân vật “Tiên nữ” dựa theo tạo hình rối nước truyền thống đưa vào phim hoạt hình 3D.
(Nguồn ảnh: Nguyễn Thị Hồng Anh)

Thiết kế nhân vật “Tiên nữ” đang múa uyển chuyển trên sân khấu Thủy đình được thực hiện chuyển động trên Maya.
(Nguồn ảnh: Nguyễn Thị Hồng Anh)

2.2. Vận dụng vào thiết kế lễ hội truyền thống

Việc vận dụng tạo hình nghệ thuật rối nước trong thiết kế bối cảnh lễ hội truyền thống cho phim hoạt hình 3D góp phần tái hiện không gian văn hóa dân gian một cách sinh động và giàu bản sắc. Nghệ thuật rối nước vốn gắn liền với môi trường làng quê Bắc Bộ, nơi các lễ hội diễn ra bên đình làng, ao làng với không khí vui tươi, náo nhiệt. Do đó, khi đưa vào thiết kế 3D, cần khai thác triệt để các yếu tố đặc trưng như kiến trúc ngôi đình, mái ngói cong, cổng làng, sân đình, cùng với mặt nước, yếu tố không gian quan trọng trong biểu diễn rối nước.

Hiệu ứng của ánh sáng khi đưa vào phim hoạt hình 3D sẽ sáng hơn so với rối nước truyền thống, có độ bóng, độ tối để thấy rõ được các khối đường nét của nhân vật, ánh sáng chiếu tạo cảm giác như đang diễn ở trong nhà nhưng đủ để thấy rõ nhân vật nhờ vào công dụng phần mềm thiết kế xây dựng kiến trúc 3DS Max có thể điều chỉnh được góc ánh sáng theo ý muốn từ trên cao thẳng xuống hay góc chiếu sáng hai phía. Chính vì thế yếu tố ánh sáng của múa rối nước là rất quan trọng trong việc đưa hình ảnh rối nước một cách sống động và hấp dẫn hơn, điều mà rối nước truyền thống không thể làm được vì yếu tố ánh sáng bị phụ thuộc khi chỉ có thể diễn vào ban ngày. Với phim hoạt hình 3D thì ánh sáng sẽ hài hòa hơn làm giảm độ tương phản ánh sáng trên sân khấu và các nhân vật rối nước, người xem có thể thưởng thức cả một tích trò trọn vẹn mà không bị khuất tầm nhìn đồng thời còn có thể thấy rõ được các biểu cảm của nhân vật qua nhiều góc quay chuyển động trên màn hình.

Có thể nói việc đưa các tích trò lên màn hình chiếu sẽ giúp văn hóa Múa rối nước Việt Nam phát triển và phủ sóng một cách mạnh mẽ qua các mạng truyền thông công nghệ số trong và ngoài nước.

3. Ý nghĩa và bài học rút ra từ việc vận dụng tạo hình rối nước vào thiết kế phim hoạt hình 3D

Việc vận dụng ngôn ngữ tạo hình rối nước vào phim hoạt hình 3D mang lại giá trị thiết thực trong đào tạo sinh viên Thiết kế đồ họa, tạo cầu nối giữa mỹ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại. Quá trình này cho phép chuyển hóa các giá trị di sản thành nội dung sáng tạo mới, giúp sinh viên làm chủ các phần mềm 3D như Blender hay Maya… thông qua các bài tập có chiều sâu văn hóa.

Tiếp nối giá trị đó các nghệ sĩ thiết kế có thể tự do sáng tạo và không phụ thuộc vào vật mẫu: Thiết kế phim hoạt hình 3D, có thể chủ động tạo ra những phong cách mới mẻ và độc đáo mà không cần phải tuân thủ một tiêu chuẩn cụ thể. Sinh viên cần tự tin trong việc sáng tạo sản phẩm mĩ thuật ứng dụng, tạo ra những tác phẩm thiết kế nhân vật 3D của riêng mình, không ngần ngại khám phá và thử nghiệm những ý tưởng mới.

Tóm lại, qua nghiên cứu khả năng vận dụng nghệ thuật tạo hình múa rối nước vào thiết kế phim hoạt hình 3D, có thể rút ra một số bài học mang tính lý luận và thực tiễn đối với lĩnh vực thiết kế đồ họa hiện nay. Các yếu tố như tạo hình nhân vật ước lệ, tiết tấu chuyển động đặc trưng, mối quan hệ giữa nhân vật và không gian nước cho thấy tiềm năng lớn trong việc chuyển hóa sang ngôn ngữ hoạt hình 3D. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với sinh viên ngành thiết kế đồ họa: Không chỉ học kỹ năng phần mềm mà còn cần được trang bị nền tảng thẩm mỹ và phương pháp nghiên cứu nghệ thuật truyền thống nhằm tạo ra sản phẩm có chiều sâu văn hóa và bản sắc riêng.

4. Kết luận

Thông qua việc xây dựng bộ nhân vật và bối cảnh mô hình thiết kế phim hoạt hình 3D dựa trên chất liệu Rối nước, nghiên cứu đã chứng minh rằng công nghệ kỹ thuật số không hề làm mai một bản sắc dân gian. Ngược lại, đồ họa 3D còn đóng vai trò là một “bảo tàng sống”, giúp tái hiện những giá trị tinh túy của rối nước một cách sinh động, đa chiều và tiếp cận gần hơn với đối tượng khán giả trẻ trong thời đại số.

Kết quả cho thấy việc kết hợp giữa tư duy thiết kế đồ họa hiện đại và thẩm mỹ truyền thống cần một quy trình chặt chẽ. Từ khâu nghiên cứu tư liệu, cách điệu tạo hình đến việc thiết lập chất liệu và diễn hoạt, mọi công đoạn đều phải bám sát tinh thần “hồn dân tộc, hình hài mới”. Đây chính là chìa khóa để tạo ra những sản phẩm đồ họa có bản sắc, tránh được sự rập khuôn hay mô phỏng hời hợt.

Tài liệu tham khảo

TS. Đỗ Thị Bắc (chủ biên), ThS. Đỗ Thị Chi, ThS. Tạ Thị Thảo, ThS. Lê Sơn Thái (2023), Giáo trình, Diễn hoạt 3D, NXB Đại học Thái Nguyên.
Bộ văn hóa thể thao và du lịch, Nhà hát múa rối nước Việt Nam 70 năm xây dựng, đổi mới và phát triển
Cục Xuất Bản (1996), Kỷ yếu 40 năm nhà hát múa rối Trung ương. Sở văn hóa và thể thao Hà nội 50 năm nhà hát múa rối Thăng Long (kỷ yếu).
G.S Hoàng Chương (2012), Nghệ thuật múa rối nước Việt Nam, NXB Văn hóa – Thông tin.