VẬN DỤNG HOA VĂN NỮ PHỤC CỦA BỘ TỘC GUNA, PANAMA VÀO DẠY HỌC TRANG TRÍ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC

Học viên Lê Phương Thủy

K13-LL&PPDH bộ môn MT

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, môn mỹ thuật tại trường tiểu học không chỉ dừng lại ở việc rèn luyện kỹ năng vẽ thông thường mà còn hướng tới việc mở rộng tầm nhìn văn hóa và bồi đắp lòng trân trọng các giá trị thẩm mỹ đa dạng của các đất nước trên thế giới. Đối với học sinh tiểu học – lứa tuổi đang hình thành tư duy thẩm mỹ và sự yêu thích, tò mò với thế giới xung quanh, việc tiếp cận với những di sản văn hóa độc đáo như hoa văn trên trang phục truyền thống của bộ tộc Guna ở Panama là một hướng đi mới lạ và độc đáo. Bài viết tập trung nghiên cứu việc vận dụng nghệ thuật tạo hình đặc sắc trong trang phục phụ nữ Guna vào dạy học trang trí tại trường tiểu học. Qua đó, các em học sinh không chỉ mở rộng hiểu biết về nghệ thuật trang trí của các nền văn hóa khác mà còn biết cách ứng dụng vào các sản phẩm sáng tạo, từ đó làm phong phú đời sống tinh thần và phát huy khả năng sáng tạo cá nhân.

Để hiểu rõ hơn về nguồn cảm hứng của hướng đi này, chúng ta cần tìm hiểu về những chủ nhân tạo nên di sản nghệ thuật đặc sắc kể trên. Bộ tộc Guna là một nhóm người bản địa sinh sống tại vùng quần đảo San Blas thuộc đất nước Panama, vùng Trung Mỹ. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với vẻ đẹp biển đảo mà còn được biết đến với giá trị văn hóa vô cùng đặc biệt, trong đó tiêu biểu nhất chính là nghệ thuật Mola trên trang phục của phụ nữ Guna.

Hoa văn truyền thống của bộ tộc Guna

(Nguồn ảnh: https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTV80P_UzukwdGmbOsqnGbgBTs-CPI_bIePHOPs7sliEAMHfBZzZ8uQWKw&s=10)

Nghệ thuật Mola thực chất là những tấm vải ghép thủ công đầy kỳ công và tỉ mỉ. Để tạo nên một tác phẩm Mola, người phụ nữ Guna phải xếp chồng nhiều lớp vải có màu sắc khác nhau, sau đó dùng kéo cắt tỉa từng phần để lộ ra các lớp màu ẩn bên dưới, cuối cùng là khâu tay các mép vải để tạo thành họa tiết. Các hoa văn trên vải Mola thường rất gần gũi với đời sống, bao gồm các loài động vật như chim, cá, rùa, hoặc cây cối, hoa lá được cách điệu đầy sáng tạo.

Nghệ nhân tỉ mỉ thực hiện kỹ thuật ghép vải thủ công (Mola) – đặc trưng tiêu biểu trong nghệ thuật trang trí của bộ tộc Guna

(Nguồn ảnh: https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTHJlJ7vLWK-OgzmTLaMdKQhFiVM5SYDM5DeQGCk3B0IcB_p-u9GwcoMmDa&s=10)

Đặc trưng nổi bật của nghệ thuật này là tính đối xứng, sự lặp lại nhịp nhàng của các mảng hình và sự phối hợp màu sắc rực rỡ, táo bạo. Những gam màu nóng như đỏ, vàng, cam thường xuyên được sử dụng để làm nổi bật các đường nét. Đối với người Guna, mỗi tấm vải Mola không chỉ là món đồ trang trí đơn thuần mà còn chứa đựng niềm tin, tình yêu thiên nhiên và là biểu tượng cho bàn tay khéo léo của người phụ nữ. Với những đặc điểm này, Mola không chỉ là một di sản văn hóa, mà còn là một nguồn tài nguyên thẩm mỹ giàu sức gợi mở, rất phù hợp để học sinh tiểu học khám phá, học hỏi tinh thần tỉ mỉ và khả năng sáng tạo không giới hạn.

Các họa tiết chim và hoa cách điệu với đường nét hình học mạnh mẽ, màu sắc tương phản rực rỡ trên nhũng tấm Mola truyền thốn

( Nguồn ảnh: https://rarest-finds.com/cdn/shop/products/12_f13a4437-cf74-4e7b-8ae3-80632c5f904c.jpg?v=1606603781)

Nghệ thuật Mola đóng vai trò như một nguồn cảm hứng dồi dào, giúp kích thích trí tưởng tượng bay bổng cho học sinh bậc tiểu học. Trong giai đoạn từ 6 đến 11 tuổi, đây là thời điểm các em phát triển tư duy thị giác rất mạnh mẽ, các em bắt đầu học cách quan sát và cảm nhận thế giới xung quanh qua hình dáng cũng như màu sắc.

Khi được làm quen với những mảng hoa văn đầy màu sắc của bộ tộc Guna, các em sẽ dần gỡ bỏ được những áp lực hay khuôn mẫu cứng nhắc về việc phải vẽ sao cho thật giống, thật chuẩn. Thay vào đó, học sinh sẽ hiểu rằng trong hội họa, mọi thứ đều có thể sáng tạo theo cách riêng. Các em có thể thoải mái biến đổi các họa tiết thành những đường diềm cách điệu, hay đơn giản hóa hình ảnh con cá, chim thú thành những mảng màu phẳng, ngộ nghĩnh và đầy sức sống.

Quá trình khám phá này không chỉ giúp các em ghi nhớ các nguyên lý trang trí cơ bản như sự lặp lại, tính đối xứng hay cách xen kẽ màu sắc, mà còn tạo điều kiện để các em tự do bày tỏ tình cảm của mình với thế giới. Những họa tiết mà các em tạo ra giờ đây không chỉ là bài tập trên lớp, mà đã trở thành những tác phẩm mỹ thuật mang đậm dấu ấn cá nhân, phản ánh đúng thế giới quan trong sáng, hồn nhiên và đầy lạc quan của trẻ thơ. Chính việc được tự do thể hiện bản thân qua những màu sắc tươi vui ấy đã giúp môn mỹ thuật trở nên gần gũi, hấp dẫn và thực sự trở thành một không gian để các em nuôi dưỡng niềm đam mê sáng tạo của riêng mình.

Hình ảnh hoạt động và sản phẩm của học sinh lớp 1 trường TH Phú Cường (Nguồn ảnh: Tác giả)

Khi triển khai thực tiễn tại trường tiểu học, giáo viên có thể lồng ghép nghệ thuật hoa văn Guna vào các chủ đề trang trí hay tạo hình trong SGK. Thay vì chỉ dừng lại ở các kiểu trang trí quen thuộc như lá, hoa truyền thống, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh quan sát các cấu trúc hình học của Mola. Ví dụ, học sinh có thể thực hành tạo hình các con vật gần gũi như con mèo, con cá, hoặc các biểu tượng làng quê Việt Nam bằng ngôn ngữ hình mảng của bộ tộc Guna: những đường viền sắc nét, các lớp màu tương phản đặt cạnh nhau. Ngoài ra, giáo viên cũng khuyến khích học sinh sử dụng giấy màu thủ công để cắt dán thay vì chỉ tô màu sẽ tạo ra cảm giác như mình tạo ra sản phẩm nghệ thuật, giúp các em hiểu sâu hơn về tư duy tạo hình của nghệ nhân Guna. Giáo viên đã tổ chức các hoạt động quan sát và thực hành sôi nổi, giúp học sinh tiếp cận nghệ thuật tạo hình Guna một cách tự nhiên. Trong giờ học, giáo viên sử dụng các hình ảnh trực quan về văn hóa và trang phục Mola để giới thiệu. Học sinh chăm chú quan sát và hào hứng tham gia hoạt động, tạo nên không khí lớp học rất sôi nổi và tập trung.

Qua thực tế giảng dạy tại trường Tiểu học Phú Cường, kết quả thực nghiệm cho thấy các em học sinh lớp lớn không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu kỹ năng, mà đã bắt đầu hình thành tư duy thiết kế mang tính cá nhân hóa. Nhờ nền tảng thẩm mỹ đã được tích lũy qua các năm học, các em biết cách phân tích và vận dụng linh hoạt vào việc thiết kế trang phục. Thay vì sao chép, học sinh vận dụng tư duy hình khối để sắp xếp các mảng họa tiết cách điệu, tạo nên những mẫu thiết kế áo, váy có bố cục cân đối và màu sắc có mang dấu ấn cá nhân, thể hiện rõ gu thẩm mỹ riêng biệt.

Hình ảnh hoạt động và sản phẩm của học sinh lớp 4 trường TH Phú Cường (Nguồn ảnh: Tác giả)

Điểm nhấn đặc biệt chính là hoạt động tư duy đối chiếu văn hóa. Khi nghiên cứu hoa văn trên trang phục của bộ tộc Guna, giáo viên luôn khuyến khích học sinh so sánh chúng với các họa tiết truyền thống của Việt Nam. Ví dụ, nếu các em đã quen với sự mềm mại, tinh tế của hoa sen hay các hoa văn thổ cẩm vùng cao, thì khi đặt cạnh những mảng màu rực rỡ và hình khối mạnh mẽ của nghệ thuật Mola, các em sẽ thấy sự khác biệt rất thú vị.

Sự so sánh này không chỉ giúp các em học sinh nhận ra vẻ đẹp riêng biệt của từng nền văn hóa mà còn giúp các em hiểu rõ hơn về giá trị của chính di sản quê hương mình. Họa tiết Việt Nam thường mang nét trữ tình, sâu lắng, trong khi hoa văn Guna lại như một lời reo vui đầy sống động từ thiên nhiên.

Quá trình đối chiếu không dừng lại ở việc nhìn ngắm hình ảnh mà còn giúp học sinh rèn luyện khả năng tư duy và biết trân trọng bản sắc riêng của mỗi dân tộc. Khi được chủ động phân tích các hình khối, họa tiết của bộ tộc Guna bên cạnh áo tứ thân hay trang phục các dân tộc Việt Nam, các em bắt đầu tò mò và muốn tìm hiểu sâu hơn về ý nghĩa ẩn sau từng nét vẽ. Những trao đổi sôi nổi trong lớp đã biến giờ mỹ thuật trở thành một không gian khám phá văn hóa đầy lôi cuốn. Qua đó, học sinh không chỉ học cách thể hiện cái đẹp, mà còn biết cách trân trọng di sản của dân tộc, đồng thời có cái nhìn cởi mở và sẵn sàng đón nhận những tinh hoa thẩm mỹ của bạn bè quốc tế.

Việc đưa nghệ thuật hoa văn trên trang phục của bộ tộc Guna (Panama) vào giảng dạy tại trường tiểu học không chỉ là một cách đổi mới phương pháp dạy học Mỹ thuật, mà còn là một hành trình thú vị giúp đánh thức tiềm năng sáng tạo và tư duy mở cho học sinh. Những họa tiết này, dù bắt nguồn từ một nền văn hóa xa xôi, nhưng khi được đưa vào bài học lại trở nên rất gần gũi và là chất liệu thẩm mỹ quý giá. Nhờ đó, các em có cơ hội rèn luyện cách quan sát, biết so sánh và nhận ra những nét tương đồng, khác biệt giữa nghệ thuật của bộ tộc Guna với các họa tiết truyền thống của Việt Nam.

Việc vận dụng này giúp học sinh không chỉ học vẽ mà còn học cách yêu cái đẹp. Các em dần hiểu rằng, mỗi nền văn hóa trên thế giới đều có vẻ đẹp riêng, từ đó thêm tự hào về bản sắc dân tộc mình và hình thành cái nhìn cởi mở, tôn trọng đối với những giá trị văn hóa đa dạng của nhân loại. Đây chính là mục tiêu cao đẹp mà môn mỹ thuật theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 hướng tới, góp phần nuôi dưỡng tâm hồn và trí tuệ cho thế hệ trẻ ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tuấn Nguyên Bình (2026), Giáo trình Mỹ thuật và phương pháp dạy học mỹ thuật, Nxb Hà Nội, Hà Nội.
Tạ Phương Thảo (2004), Trang trí, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
Thu Trang (2024), Những màu sắc làm nên lịch sử, Nxb Hà Nội.
Mạc Văn Trang (2021), Tâm lý lứa tuổi và giáo dục, Nxb Tổng hợp, Hà Nội.
Eilidh Muldoon (2019), Sáng tạo họa tiết trang trí – Phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ, Nxb Mỹ thuật.