VẬN DỤNG NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH CỦA HỌA SĨ ANDRÉ DERAIN VÀO DẠY HỌC MỸ THUẬT BẬC TRUNG HỌC CƠ SỞ

Học viên Đàm Thị Ngoan

K13 chuyên ngành LL&PPDH bộ môn Mỹ thuật

Trong dòng chảy không ngừng của giáo dục hiện đại, việc đưa các tác phẩm mỹ thuật thế giới vào giảng dạy tại trường phổ thông không chỉ đơn thuần là cung cấp kiến thức, mà còn là một nhu cầu cấp thiết để bồi đắp tâm hồn và phát huy tinh thần sáng tạo cho thế hệ trẻ. Học sinh ngày nay đang sống trong một kỷ nguyên bùng nổ về thị giác, nơi các em cần nhiều hơn những bài học mô phỏng thực tế khô khan để tìm thấy bản sắc riêng. Bài viết này tập trung vào việc vận dụng nghệ thuật tạo hình trong tranh của Andre Derian vào dạy học Mỹ thuật tại trường trung học cơ sở, nhằm giúp học sinh tìm hiểu về tác phẩm và phong cách nghệ thuật của Derian. Qua đó, các em có thêm cái nhìn mới mẻ về nghệ thuật tạo hình, tiếp cận với thành tựu mỹ thuật toàn cầu, đồng thời áp dụng hiệu quả những điều đã học vào các bài thực hành, tạo thêm hứng thú và say mê sáng tạo trong học tập. Đây không chỉ là một giải pháp nhằm đổi mới phương pháp dạy học mà còn là cánh cửa mở ra sự hội nhập về thẩm mỹ toàn cầu cho học sinh Việt Nam.

Để vận dụng thành công phong cách André Derain trong dạy học, cần làm rõ tầm vóc nghệ thuật của ông. Cái tên gắn liền với sự ra đời của chủ nghĩa Dã thú, Andre Derain  đã cùng Henri Matisse thổi một luồng gió mới vào nền mỹ thuật đầu thế kỷ XX, ông biến mỗi khung toan thành một cuộc bứt phá ngoạn mục về màu sắc và hình khối. Nghệ thuật của Derain là bản hòa ca của những gam màu nguyên chất rực rỡ, nơi các cặp màu tương phản mạnh được đặt cạnh nhau một cách táo bạo để tạo nên sự bùng nổ về thị giác. Thay vì đi sâu vào việc mô tả chi tiết hay tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc về ánh sáng thực tế, Derain chọn lối vẽ khoáng đạt, đơn giản hóa hình khối và sử dụng đường nét dứt khoát để tập trung vào biểu cảm nội tâm. Chính sự tự do tuyệt đối trong việc “giải phóng màu sắc” đã tạo nên một diện mạo hội họa vừa mạnh mẽ, vừa chân thực, mang lại cảm giác nguyên sơ nhưng vô cùng hiện đại.

Nghệ thuật của Derain đóng vai trò như một “ngòi nổ” cho những bứt phá sáng tạo trong lớp học, khi tinh thần tự do và phá cách của ông đồng điệu với khát khao khẳng định cá tính của học sinh trong độ tuổi chuyển mình tại bậc trung học cơ sở. Ở lứa tuổi từ 11 đến 14 tuổi, các em đang trải qua một bước ngoặt quan trọng về tâm sinh lý, nơi tư duy trừu tượng bắt đầu hình thành và nhu cầu khẳng định cái tôi cá nhân trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Khi tiếp cận với ngôn ngữ hội họa của Derain, học sinh sẽ gỡ bỏ được áp lực tâm lý nặng nề vốn thường thấy trong các giờ vẽ truyền thống – đó là áp lực phải vẽ “cho đúng” hay vẽ “cho giống”. Sự cởi trói này cho phép các em hiểu rằng nghệ thuật không phải là bản sao của hiện thực mà là sự tái tạo hiện thực qua lăng kính cá nhân. Một bầu trời không nhất thiết phải màu xanh, một khuôn mặt có thể mang những sắc thái rực rỡ ngoài mong đợi, và chính sự “phi logic” đó lại là biểu hiện cao nhất của sự sáng tạo chân chính.

Khi đi sâu vào thực tiễn bài giảng, tranh phong cảnh chính là chủ đề đầu tiên kết  nghệ thu Derain với học sinh. Trong mắt Derain, phong cảnh là sự tái cấu trúc thiên nhiên bằng cảm xúc mãnh liệt hơn là mô phỏng thị giác. Để vận dụng điều này, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh quan sát một phong cảnh quen thuộc, ví dụ như hình ảnh dãy núi trập trùng hay một góc làng quê thanh bình. Thay vì dùng màu xanh lục cho cây lá hay màu xám nâu của vách đá theo lối truyền thần, học sinh được khuyến khích sử dụng những mảng màu xanh lam, đỏ tía cho những ngọn núi, hoặc màu cam rực rỡ cho những vạt đồi như cách Derain đã thể hiện trong tác phẩm “Mountains at Collioue”. Sự phá cách này không chỉ xóa bỏ lối mòn tư duy thị giác mà còn tạo cơ hội để học sinh dùng những gam màu chủ quan bộc lộ nguồn năng lượng nguyên sơ của thiên nhiên. Việc đặt những mảng màu đối lập như xanh lam đậm cạnh cam cháy không chỉ giúp học sinh hiểu về quy luật tương phản mà còn giúp các em diễn tả cái “tình” của mình đối với cảnh vật quê hương một cách đầy trữ tình và năng lượng.

        Họat động và bài vẽ phong cảnh của học sinh

Trường THCS Thực nghiệm Victory

Sự sáng tạo tiếp tục được đẩy mạnh khi vận dụng phong cách Derain vào đề tài tranh tĩnh vật, nơi học sinh học cách nhìn xuyên qua vật thể để tìm thấy cấu trúc và năng lượng. Tranh tĩnh vật truyền thống thường gây cảm giác đơn điệu vì sự tập trung quá mức vào bóng đổ và hình khối. Tuy nhiên, dưới sự dẫn dắt theo lối tạo hình của Derain, học sinh sẽ thực hành bằng cách sử dụng những đường viền đen mạnh mẽ để tách biệt các vật thể như lọ hoa, quả táo hay ấm trà trên một nền màu rực rỡ. Ví dụ, trong bài tập vẽ tĩnh vật hoa quả, học sinh không cần vẽ mướt màu để tạo khối tròn mà có thể dùng những nét bút dày, ngắn và dứt khoát để tạo nhịp điệu. Những quả táo có thể được vẽ bằng màu xanh lá mạ nguyên chất đặt cạnh một chiếc bàn màu tím đậm, tạo nên một bản hòa âm sắc sảo, giúp các em nhận ra rằng vẻ đẹp nghệ thuật nằm ở sự giản đơn nhưng quyết đoán trong cách đặt màu sắc.

Việc vận dụng nghệ thuật tạo hình của Derain vào đề tài chân dung cũng là hướng đi mới. Chủ đề vẽ chân dung thường gây e ngại cho học sinh vì các quy tắc giải phẫu khắt khe. Ở đây, phong cách Derain trở thành cứu cánh khi ưu tiên biểu cảm nội tâm hơn là sự chính xác hình hình học. Một ví dụ điển hình trong bài học là yêu cầu học sinh vẽ chân dung bạn bè hoặc người thân bằng phương pháp “màu sắc biểu cảm”. Các em có thể dùng một vệt màu xanh lục chạy dọc sống mũi hoặc màu đỏ thẫm cho những vùng bóng tối trên khuôn mặt để diễn tả trạng thái tâm lý vui, buồn hay suy tư của nhân vật. Việc không bị gò bó vào tỷ lệ thực giúp học sinh tự do khám phá bản sắc cá nhân, biến mỗi bài thực hành thành một cuộc đối thoại nội tâm sâu sắc. Chân dung khi đó không còn là một bản vẽ gương mặt, mà là một thông điệp về tâm hồn được truyền tải qua những mảng màu bùng nổ.

Trong lộ trình đổi mới của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, môn Mỹ thuật không còn đơn thuần là những giờ vẽ mô phỏng mà đã chuyển mình thành một không gian sáng tạo linh hoạt, nơi học sinh được khuyến khích giải phóng tư duy và tận dụng các vật liệu tái chế. Xu thế này đòi hỏi các nhà giáo dục phải không ngừng nghiên cứu và thiết kế những bài giảng có khả năng kết nối tinh hoa nghệ thuật thế giới với thực hành đời sống. Một trong những hướng đi đầy triển vọng là việc đưa nghệ thuật tạo hình của danh họa André Derain vào bài học “Sáng tạo họa tiết trang trí”, một giải pháp không chỉ mang lại giá trị thẩm mỹ cao mà còn khơi gợi hứng thú đặc biệt cho học sinh bậc Trung học cơ sở. Giáo viên hướng dẫn học sinh sáng tạo họa tiết, bố cục trên cơ sở các hình cơ bản. Thông qua các bước thị phạm, giáo viên minh họa cách xây dựng họa tiết dựa trên phong cách nghệ thuật của Andre Derain, đồng thời hướng dẫn học sinh ứng dụng vào các đồ vật cụ thể như túi vải, chậu cây mini, quạt cầm tay… Lưu ý rằng mỗi đồ vật đều có đặc điểm riêng về hình dáng, công năng, do đó khi trang trí cần lưu ý chọn họa tiết phù hợp tôn lên vẻ đẹp của sản phẩm. Để hỗ trợ rõ hơn, giáo viên trình chiếu một số sản phẩm ứng dụng nghệ thuật tạo hình của Andre Derain vào trang trí để khuyến khích các em sáng tạo, sử dụng vật liệu thân thiện. Cuối buổi học, học sinh được trưng bày và thuyết trình về sản phẩm của mình, đồng thời tham gia nhận xét, đặt câu hỏi để cùng chia sẻ kinh nghiệm. Giáo viên gợi mở các câu hỏi phản biện nhằm củng cố kiến thức, rèn kỹ năng thuyết trình và khả năng tự đánh giá. Bài học không chỉ giúp học sinh vận dụng linh hoạt  họa tiết trang trí mà còn khơi gợi sáng tạo thông qua việc sử dụng vật liệu dễ tìm, tạo ra những sản phẩm hữa ích. Tiết học diễn ra sôi nổi, hiệu quả, vừa phát triển năng lực thẩm mỹ, vừa ý thức bảo vệ môi trường từ những vật dụng tái chế.

Một số họa tiết trang trí trên chậu cây mini của học sinh

Trường THCS Thực nghiệm Victory.

Nhìn rộng hơn, việc lồng ghép nghệ thuật tạo hình của André Derain vào học đường mang lại những giá trị giáo dục nhân văn và tầm nhìn chiến lược. Nó không chỉ đơn thuần trang bị cho học sinh kiến thức về mỹ thuật mà còn hình thành ở các em tư duy phê phán và khả năng trân trọng sự đa dạng. Trong một thế giới đang biến đổi, việc biết chấp nhận những khác biệt và tôn trọng những cách biểu đạt mới lạ là phẩm chất cốt lõi của một công dân toàn cầu. Qua việc học tập các danh họa thế giới, học sinh Việt Nam không chỉ tiếp cận với đỉnh cao nhân loại mà còn biết cách làm phong phú thêm bản sắc dân tộc, sử dụng kỹ thuật hiện đại để kể những câu chuyện mang đậm hơi thở của đất nước mình.

Tóm lại, di sản nghệ thuật của André Derain không phải là những giá trị nằm yên trong bảo tàng, mà nó thực sự là một nguồn năng lượng bất tận có khả năng đổi mới phương pháp giảng dạy Mỹ thuật THCS. Bằng cách kết nối tinh hoa nghệ thuật thế giới với tâm hồn trong sáng và khát vọng thể hiện cái tôi của học sinh, chúng ta đang mở ra một chương mới cho giáo dục thẩm mỹ – một chương trình của sự tự do, đột phá và không giới hạn. Giáo dục mỹ thuật, khi được tiếp sức bởi những tư tưởng lớn lao của các bậc thầy như Derain, sẽ trở thành một hành trình đánh thức tiềm năng, giúp mỗi học sinh tìm thấy tiếng nói của mình và kiến tạo tương lai bằng một tư duy thẩm mỹ sắc sảo.

                                                      TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Thị Đông, Vương Trọng Đức, Nguyễn Minh Quang (2019), Tài liệu tìm hiểu chương trình môn mĩ thuật Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, Trường đại học sư phạm, Hà Nội.
2. Nguyễn Quốc Toản, Triệu Khắc Lễ, Nguyễn Lăng Bình (1998), Mỹ thuật và phương pháp dạy học mỹ thuật, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
3. Thái Duy Tuyên (2008), Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
4. Lê Huy Văn, Trần Văn Bình, Lê Quốc Vũ (2019), Lịch sử Design, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội.