VẬN DỤNG NGÔN NGỮ TẠO HÌNH TRONG TRANH CỦA HỌA SĨ TRIỆU KHẮC LỄ VÀO DẠY HỌC MĨ THUẬT TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

Lương Công Sơn Tuyền

Học viên K15 – Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Mĩ thuật

Trong dạy học Mĩ thuật ở trường trung học cơ sở, việc khai thác tác phẩm của các họa sĩ Việt Nam có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình giáo dục thẩm mĩ và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Tranh của họa sĩ Triệu Khắc Lễ mang vẻ đẹp dung dị, giàu cảm xúc, được thể hiện qua đề tài gần gũi, đường nét mềm mại, màu sắc trầm ấm, bố cục hài hòa và không gian giàu sức gợi. Những đặc điểm ấy không chỉ tạo nên giá trị nghệ thuật riêng trong sáng tác của ông mà còn phù hợp với đặc điểm nhận thức, cảm thụ của học sinh trung học cơ sở. Vì vậy, việc nghiên cứu ngôn ngữ tạo hình trong tranh Triệu Khắc Lễ và vận dụng vào dạy học Mĩ thuật là hướng tiếp cận có ý nghĩa thiết thực, góp phần bồi dưỡng tình yêu quê hương, ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và thái độ trân trọng cái đẹp trong đời sống.

1. Đặt vấn đề

Trong tiến trình phát triển của mĩ thuật Việt Nam hiện đại, họa sĩ Triệu Khắc Lễ là một gương mặt có nhiều đóng góp cho giáo dục nghệ thuật và sáng tác hội họa. Tranh của ông thường hướng tới vẻ đẹp bình dị của quê hương, con người lao động và đời sống văn hóa truyền thống. Bằng đường nét mềm mại, màu sắc hài hòa, bố cục cân đối và cảm xúc sâu lắng, tác phẩm của ông tạo nên giá trị thẩm mĩ gần gũi mà giàu ý nghĩa.

Hiện nay, dạy học Mĩ thuật ở trường trung học cơ sở không chỉ rèn luyện kĩ năng tạo hình mà còn chú trọng phát triển năng lực thẩm mĩ, tư duy sáng tạo và khả năng cảm thụ nghệ thuật cho học sinh. Tuy nhiên, việc khai thác tác phẩm của các họa sĩ Việt Nam trong bài học đôi khi còn dừng ở mức giới thiệu, chưa chú trọng vận dụng các yếu tố tạo hình vào hoạt động thực hành. Vì vậy, nghiên cứu ngôn ngữ tạo hình trong tranh của họa sĩ Triệu Khắc Lễ và đề xuất cách vận dụng vào dạy học Mĩ thuật là việc làm có ý nghĩa thiết thực.

2. Đặc điểm ngôn ngữ tạo hình trong tranh của họa sĩ Triệu Khắc Lễ

Họa sĩ Triệu Khắc Lễ là nghệ sĩ gắn bó với giáo dục nghệ thuật và có phong cách sáng tác mang đậm cảm xúc đời sống. Tranh của ông không thiên về sự cầu kì hay phô diễn kĩ thuật mà chú trọng diễn tả vẻ đẹp giản dị, sâu lắng của thiên nhiên, làng quê và con người Việt Nam. Chính sự gần gũi ấy khiến tác phẩm của ông có khả năng tác động trực tiếp đến cảm xúc người xem, đặc biệt phù hợp với học sinh trung học cơ sở.

Về đề tài, tranh của Triệu Khắc Lễ thường khai thác những hình ảnh quen thuộc như mái đình, bến nước, con đò, đường làng, cánh đồng, chợ quê hoặc dáng người lao động trong sinh hoạt thường ngày. Các hình ảnh này không xa lạ với đời sống văn hóa Việt Nam, đồng thời gợi cho người xem cảm giác thân thuộc, yên bình. Đối với học sinh, đây là nguồn tư liệu trực quan giúp các em nhận ra vẻ đẹp của những sự vật gần gũi xung quanh mình.

Hình tượng nghệ thuật trong tranh của ông thường được thể hiện theo hướng khái quát, không quá chú trọng mô tả chi tiết. Con người, cảnh vật và không gian được giản lược vừa đủ để gợi hình, gợi cảm xúc. Cách thể hiện này giúp người xem tập trung vào ấn tượng chung của tác phẩm thay vì bị phân tán bởi chi tiết nhỏ. Đây cũng là bài học quan trọng trong dạy học Mĩ thuật: vẽ không chỉ là sao chép hiện thực mà còn là lựa chọn, khái quát và biểu đạt cảm xúc cá nhân.

Đường nét trong tranh Triệu Khắc Lễ mang tính mềm mại, linh hoạt và giàu nhịp điệu. Những nét cong của dòng sông, mái nhà, lũy tre hay con đường tạo cảm giác nhẹ nhàng, thanh thản. Ở hình tượng con người, nét vẽ thường giản dị nhưng vẫn diễn tả được dáng đi, tư thế lao động hoặc trạng thái nhân vật. Nhờ vậy, đường nét không chỉ có chức năng xác định hình khối mà còn góp phần truyền tải tâm trạng và không khí của tác phẩm.

Màu sắc là yếu tố nổi bật tạo nên chất riêng trong tranh của ông. Họa sĩ thường sử dụng gam màu trầm ấm như nâu đất, vàng nhạt, xanh rêu, đỏ sẫm, xám nhẹ. Các màu không đối chọi mạnh mà hòa quyện, tạo nên không khí cổ kính, sâu lắng và gần gũi với văn hóa truyền thống. Sự chuyển sắc mềm mại giữa các mảng màu giúp tranh có chiều sâu và tạo cảm giác êm dịu cho thị giác. Đây là đặc điểm có giá trị trong dạy học, bởi học sinh có thể học được cách dùng màu để tạo cảm xúc, không gian và điểm nhấn.

Bố cục trong tranh của Triệu Khắc Lễ thường cân đối nhưng không cứng nhắc. Các mảng hình chính, phụ được sắp xếp hài hòa, tạo sự ổn định cho toàn bộ tác phẩm. Không gian tranh có xu hướng mở, thoáng, giàu tính gợi. Khoảng trống được sử dụng như một yếu tố tạo hình quan trọng, giúp tranh có nhịp thở và chiều sâu. Qua đó, học sinh có thể hiểu rằng một bức tranh đẹp không chỉ phụ thuộc vào hình ảnh được vẽ mà còn ở cách tổ chức, sắp xếp và tạo quan hệ giữa các mảng hình.

Có thể thấy, ngôn ngữ tạo hình trong tranh của họa sĩ Triệu Khắc Lễ vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa có ý nghĩa giáo dục. Từ đề tài, hình tượng, đường nét, màu sắc đến bố cục đều hướng tới sự giản dị, hài hòa và giàu cảm xúc. Đây là cơ sở quan trọng để giáo viên khai thác trong dạy học Mĩ thuật ở trường trung học cơ sở.

3. Ý nghĩa của việc vận dụng tranh Triệu Khắc Lễ trong dạy học Mĩ thuật

Ở bậc trung học cơ sở, học sinh đang hình thành khả năng cảm thụ cái đẹp, tư duy hình ảnh và nhu cầu biểu đạt cá nhân. Vì vậy, việc lựa chọn tư liệu dạy học phù hợp có vai trò quan trọng. Tranh của Triệu Khắc Lễ, với nội dung gần gũi và cách thể hiện giàu chất biểu cảm, có thể trở thành phương tiện trực quan hiệu quả trong nhiều bài học Mĩ thuật.

Trước hết, tác phẩm của ông giúp học sinh tiếp cận nghệ thuật Việt Nam một cách sinh động. Thay vì chỉ học các khái niệm như đường nét, màu sắc, bố cục, không gian một cách lí thuyết, học sinh được quan sát những yếu tố ấy trong tranh cụ thể. Điều này làm cho kiến thức trở nên dễ hiểu, có hình ảnh minh chứng và gắn với trải nghiệm thẩm mĩ thực tế.

Bên cạnh đó, tranh Triệu Khắc Lễ góp phần giáo dục tình yêu quê hương và ý thức văn hóa. Những hình ảnh làng quê, con người lao động, cảnh sinh hoạt đời thường không chỉ là đối tượng tạo hình mà còn chứa đựng giá trị tinh thần. Khi được hướng dẫn cảm thụ, học sinh có thể nhận ra vẻ đẹp của cuộc sống bình dị, từ đó biết trân trọng môi trường sống, truyền thống văn hóa và con người Việt Nam.

Các yếu tố tạo hình trong tranh của ông cũng phù hợp với khả năng tiếp nhận của học sinh trung học cơ sở. Đường nét rõ ràng, hình tượng giản dị, gam màu hài hòa và bố cục chặt chẽ giúp các em dễ quan sát, phân tích và thực hành. Giáo viên có thể sử dụng tranh như tư liệu để tổ chức hoạt động nhận xét, thảo luận, phác thảo, kí họa, phối màu hoặc sáng tác theo chủ đề.

Ngoài ra, việc đưa tác phẩm của họa sĩ Việt Nam vào dạy học còn góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy. Giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức một chiều mà có thể tổ chức cho học sinh khám phá tác phẩm, nêu cảm nhận, làm việc nhóm và thực hành sáng tạo. Cách học này phù hợp với định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học trong giáo dục hiện nay.

4. Một số hướng vận dụng vào dạy học Mĩ thuật trường trung học cơ sở

Việc vận dụng tranh của họa sĩ Triệu Khắc Lễ cần gắn với mục tiêu từng bài học và đặc điểm nhận thức của học sinh. Trước hết, ở các bài về kí họa và biểu cảm con người, giáo viên có thể khai thác yếu tố đường nét. Học sinh được quan sát cách họa sĩ dùng nét để diễn tả dáng người, cảnh vật và nhịp điệu không gian. Sau đó, các em thực hành vẽ nhanh bằng bút chì, bút dạ hoặc màu nước, tập trung vào dáng chính và cảm xúc của hình ảnh. Hoạt động này giúp rèn khả năng quan sát, lựa chọn đặc điểm tiêu biểu và sử dụng nét linh hoạt.

4.1. Vận dụng vào chủ đề về màu sắc

Đối với chủ đề màu sắc, tranh của Triệu Khắc Lễ có thể giúp học sinh hiểu về gam màu, sắc độ và hòa sắc. Giáo viên cho học sinh nhận xét màu chủ đạo trong một số tác phẩm, phân biệt màu nóng, màu lạnh, màu trung tính và cảm xúc mà từng cách phối màu đem lại. Sau đó, học sinh thực hành tạo bảng màu trầm ấm hoặc vẽ tranh phong cảnh quê hương bằng các gam màu gần gũi như nâu đất, vàng nhạt, xanh rêu, đỏ gạch. Qua hoạt động này, các em hiểu rằng màu sắc không chỉ làm đẹp cho tranh mà còn tạo không khí và truyền tải tâm trạng.

4.2. Vận dụng vào chủ đề về phong cảnh

Với chủ đề phong cảnh quê hương, giáo viên có thể khai thác cách tổ chức bố cục và không gian trong tranh của ông. Học sinh được hướng dẫn xác định hình ảnh chính, hình ảnh phụ, điểm nhấn, khoảng trống và chiều sâu không gian. Trước khi hoàn thiện bài vẽ, các em nên phác thảo nhiều phương án bố cục để so sánh và lựa chọn. Chẳng hạn, khi vẽ làng quê, học sinh có thể đặt cây đa, mái đình, dòng sông hoặc con đường làm điểm nhấn; các hình ảnh phụ như người đi chợ, ruộng lúa, thuyền nhỏ được sắp xếp nhằm tạo sự sinh động.

Yếu tố cảm xúc trong tranh Triệu Khắc Lễ cũng có thể vận dụng vào hoạt động cảm thụ nghệ thuật. Giáo viên cho học sinh quan sát tranh và đặt câu hỏi gợi mở: Bức tranh gợi cho em cảm giác gì? Màu sắc trong tranh tạo không khí như thế nào? Hình ảnh nào khiến em liên tưởng đến quê hương hoặc kỉ niệm cá nhân? Những câu hỏi này khuyến khích học sinh bộc lộ cảm nhận riêng, đồng thời rèn khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ.

4.3. Trong tổ chức dạy học

Với việc này, giáo viên cần lựa chọn tác phẩm phù hợp, tránh đưa quá nhiều hình ảnh khiến học sinh khó tập trung. Mỗi tiết học nên nhấn mạnh một hoặc hai yếu tố tạo hình trọng tâm. Bên cạnh quan sát và phân tích, cần tăng cường hoạt động trải nghiệm như kí họa sân trường, vẽ góc phố quen thuộc, ghi lại hình ảnh sinh hoạt gia đình hoặc thực hiện dự án nhóm về chủ đề quê hương. Sau khi hoàn thành sản phẩm, học sinh trình bày ý tưởng và tự đánh giá hiệu quả thể hiện.

Giáo viên cũng có thể sử dụng công nghệ thông tin để hỗ trợ bài học, chẳng hạn trình chiếu tranh, phóng to chi tiết, cho học sinh sưu tầm hình ảnh hoặc thử phối màu trên thiết bị số. Tuy nhiên, công nghệ chỉ nên là phương tiện hỗ trợ; trọng tâm vẫn là khả năng cảm thụ, tư duy tạo hình và hoạt động thực hành. Đồng thời, trong quá trình phân tích tranh, giáo viên cần lồng ghép giáo dục văn hóa, giúp học sinh nhận ra vẻ đẹp của con người lao động, cảnh sắc quê hương và không gian truyền thống.

KẾT LUẬN

Ngôn ngữ tạo hình trong tranh của họa sĩ Triệu Khắc Lễ có nhiều giá trị nghệ thuật và giáo dục. Qua đề tài gần gũi, đường nét mềm mại, màu sắc trầm ấm, bố cục hài hòa và cảm xúc sâu lắng, tranh của ông phản ánh vẻ đẹp bình dị của đời sống, con người và văn hóa Việt Nam. Những đặc điểm ấy phù hợp với mục tiêu dạy học Mĩ thuật ở trường trung học cơ sở, đặc biệt trong việc phát triển năng lực quan sát, cảm thụ, tư duy hình ảnh và khả năng sáng tạo của học sinh.

Việc khai thác tranh Triệu Khắc Lễ cần được thực hiện có chọn lọc, gắn với nội dung từng bài học. Thông qua quan sát, phân tích, thảo luận và thực hành, học sinh không chỉ nắm được kiến thức tạo hình mà còn biết biểu đạt cảm xúc cá nhân, trân trọng vẻ đẹp đời sống và hiểu hơn về giá trị văn hóa dân tộc.

Trong bối cảnh giáo dục hướng tới phát triển phẩm chất và năng lực người học, đưa tác phẩm của các họa sĩ Việt Nam vào nhà trường là hướng đi cần thiết. Tranh của họa sĩ Triệu Khắc Lễ, với vẻ đẹp dung dị và giàu tính sư phạm, có thể trở thành nguồn tư liệu hữu ích góp phần nâng cao chất lượng dạy học Mĩ thuật, đồng thời bồi dưỡng cho thế hệ trẻ tình yêu nghệ thuật, tình yêu quê hương và ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Giáo dục học đại cương, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình giáo dục phổ thông môn Mĩ thuật, ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, ngày 26/1212018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình tổng thể, ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, ngày 26/1212018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2020), Hướng dẫn thực hiện dạy học môn Mĩ thuật trung học cơ sở theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
Nguyễn Thị Đông, Vương Trọng Đức & Nguyễn Minh Quang (2019), Tài liệu tìm hiểu chương trình môn Mĩ thuật trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, Trường Đại học Sư phạm, Hà Nội.
Nguyễn Thị Nhung (Chủ biên), Nguyễn Tuấn Cường, Lê Thuý Quỳnh, Đàm Thị Hải Uyên & Trần Thị Vân (2017), Dạy Mĩ thuật theo định hướng phát triển năng lực lớp 6,7,8,9, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
Nguyễn Minh Quang, Phạm Văn Tuyến (Đồng Chủ biên), Nguyễn Thị Hồng Thắm & Nguyễn Thị Đông (2021), Hướng dẫn dạy học môn nghệ thuật trung học cơ sở theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 phần Mĩ thuật, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
Nguyễn Quốc Toản (2009), Giáo trình mĩ thuật và phương pháp dạy- học mĩ thuật, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội.