NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI TÍCH ĐỀN PHÙ ĐỔNG GẮN VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH VĂN HÓA TẠI XÃ PHÙ ĐỔNG, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Trần Ngọc Thoan

Lớp K19 – Chuyên ngành Quản lý văn hóa

Di tích lịch sử – văn hóa là bộ phận quan trọng của di sản văn hóa dân tộc, vừa phản ánh tiến trình lịch sử, vừa là không gian sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng. Trong bối cảnh hiện nay, di tích không chỉ đơn thuần là những di sản cần được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt là du lịch văn hóa. Đền Phù Đổng là di tích quốc gia đặc biệt của Thủ đô Hà Nội, gắn với truyền thuyết Thánh Gióng và Hội Gióng, di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại do UNESCO ghi danh. Sự kết hợp giữa giá trị vật thể và phi vật thể tạo nên tiềm năng lớn trong phát huy giá trị di tích. Tuy nhiên, việc khai thác vẫn chưa tương xứng, đặc biệt vai trò của cộng đồng chưa được phát huy đầy đủ. Từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu nâng cao vai trò của cộng đồng trong phát huy giá trị di tích đền Phù Đổng gắn với phát triển du lịch văn hóa là yêu cầu cần thiết, góp phần hướng tới bảo tồn bền vững và phát triển địa phương.

1. Thực trạng vai trò của cộng đồng trong phát huy giá trị di tích đền Phù Đổng

Trong hoạt động quản lý di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đền Phù Đổng, cộng đồng cư dân địa phương không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể trung tâm trực tiếp tham gia bảo tồn và tái tạo di sản. Vai trò này thể hiện rõ trước hết trong việc duy trì và thực hành các nghi lễ truyền thống của Hội Gióng. Toàn bộ các thành phần tham gia lễ hội như ông Hiệu, cô tướng, phường Ải Lao, đội quân phù giá… đều được tuyển chọn từ người dân địa phương theo những tiêu chí chặt chẽ, mang tính kế thừa qua nhiều thế hệ. Điều này cho thấy cộng đồng chính là lực lượng nắm giữ tri thức nghi lễ, đảm bảo tính liên tục và tính xác thực của di sản; đồng thời cũng là yếu tố quyết định để lễ hội được duy trì ổn định hàng năm với quy mô ngày càng mở rộng.

Không dừng lại ở phạm vi lễ hội, cộng đồng Phù Đổng còn tham gia tích cực vào quá trình trao truyền và phục hồi các giá trị văn hóa dân gian gắn với di tích. Sau khi Hội Gióng được UNESCO ghi danh năm 2010, địa phương đã đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu, tư liệu hóa và phục dựng di sản, trong đó cộng đồng giữ vai trò trực tiếp thực hành. Một số hình thức diễn xướng, trò chơi dân gian đã được người dân chủ động khôi phục và tổ chức biểu diễn định kỳ, đặc biệt thông qua các nhóm cộng đồng và Hợp tác xã Du lịch Hội Gióng. Việc đưa các yếu tố văn hóa từ không gian lễ hội ra đời sống thường nhật đã góp phần “sống hóa” di tích, giúp các giá trị văn hóa không bị gián đoạn theo mùa vụ mà trở thành một phần của đời sống cộng đồng.

Trong những năm gần đây, vai trò của cộng đồng tiếp tục được mở rộng sang lĩnh vực phát triển du lịch văn hóa. Năm 2022, Phù Đổng được công nhận là điểm du lịch của thành phố Hà Nội, thu hút trung bình khoảng 300.000 lượt khách mỗi năm giai đoạn 2023 – 2024. Trong quá trình này, cộng đồng đã tham gia thông qua việc thành lập Hợp tác xã Du lịch Hội Gióng, phát triển các sản phẩm như làng nghề hoa giấy, trải nghiệm giáo dục di sản, tổ chức các hoạt động trong khu sinh thái Phù Đổng Green Park… Những hoạt động này bước đầu hình thành mối liên kết giữa di tích với không gian kinh tế – văn hóa địa phương, góp phần tạo sinh kế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng dịch vụ – du lịch.

Tuy nhiên, mặc dù giữ vai trò quan trọng, sự tham gia của cộng đồng trong phát huy giá trị di tích vẫn còn những hạn chế nhất định. Phần lớn các hoạt động còn mang tính tự phát, thiếu định hướng dài hạn và chưa được tổ chức theo mô hình chuyên nghiệp. Các sản phẩm du lịch còn đơn giản, thiếu tính liên kết và chưa tạo được chuỗi giá trị bền vững. Năng lực của cộng đồng trong khai thác du lịch, đặc biệt về kỹ năng thuyết minh, tổ chức dịch vụ và quảng bá còn hạn chế. Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp giữa cộng đồng với các cơ quan quản lý chưa thực sự hiệu quả, khiến cộng đồng chủ yếu tham gia ở khâu thực hiện, chưa phát huy vai trò trong tổ chức và ra quyết định.

Từ thực trạng trên có thể thấy, cộng đồng Phù Đổng đã và đang đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn và phát huy giá trị di tích, góp phần đưa di tích vào đời sống đương đại và phát triển du lịch địa phương. Tuy nhiên, vai trò này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Việc chuyển từ tham gia tự phát sang tham gia có tổ chức, có định hướng và chuyên nghiệp là yêu cầu đặt ra nhằm nâng cao hiệu quả phát huy giá trị di tích trong giai đoạn hiện nay.

2. Giải pháp nâng cao vai trò của cộng đồng trong phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch văn hóa

Để nâng cao vai trò của cộng đồng trong phát huy giá trị di tích đền Phù Đổng gắn với phát triển du lịch văn hóa, trước hết cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị di sản và vai trò chủ thể trong bảo tồn và phát huy di tích. Việc tuyên truyền cần gắn với điều kiện thực tế tại địa phương, chẳng hạn tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề tại các thôn trước mùa lễ hội, trong đó phổ biến cụ thể về ý nghĩa các nghi lễ, vai trò của từng thành phần như ông Hiệu, phường Ải Lao, đội quân phù giá. Đồng thời, có thể phối hợp với các trường học trên địa bàn xã Phù Đổng tổ chức các buổi học ngoại khóa tại di tích như Đền Thượng, Đền Mẫu, Bãi đánh cờ…, giúp học sinh trực tiếp trải nghiệm, qua đó hình thành ý thức kế thừa di sản từ sớm.

Bên cạnh đó, cần chuyên nghiệp hóa sự tham gia của cộng đồng trong hoạt động du lịch. Trên thực tế, nhiều người dân đã tham gia vào hoạt động dịch vụ quanh di tích nhưng còn thiếu kỹ năng. Do đó, địa phương có thể phối hợp với ngành du lịch Hà Nội tổ chức các lớp tập huấn ngắn hạn ngay tại địa bàn, ưu tiên các thành viên của Hợp tác xã Du lịch Hội Gióng. Nội dung tập huấn cần thiết thực như kỹ năng thuyết minh tại Đền Thượng, hướng dẫn khách tham quan theo tuyến (Đền Thượng – Đền Hạ – Miếu Ban – Chùa Kiến Sơ – khu sinh thái), kỹ năng tổ chức trải nghiệm và xử lý tình huống du lịch. Đặc biệt, có thể lựa chọn những người trực tiếp tham gia lễ hội như ông Hiệu hoặc thành viên phường Ải Lao để đào tạo thành hướng dẫn viên, bởi chính họ là người hiểu sâu sắc ý nghĩa nghi lễ và có khả năng truyền tải chân thực nhất.

Đồng thời, cần xây dựng các mô hình du lịch cộng đồng phù hợp với đặc trưng của Phù Đổng. Cụ thể, có thể thiết kế các tour trải nghiệm, trong đó du khách được tham gia tập luyện động tác diễn xướng, thưởng thức ăn bữa cơm của Gióng (cơm niêu, cà muối), tham quan ngắm nhìn hoa giấy tại làng nghề Phù Đổng. Ngoài ra, có thể tổ chức các buổi diễn xướng Hội Gióng thu nhỏ vào cuối tuần tại khu vực sân Đền hoặc khu sinh thái Phù Đổng Green Park, do chính cộng đồng thực hiện. Việc này không chỉ kéo dài thời gian lưu trú mà còn khắc phục tình trạng “mùa vụ lễ hội”, giúp di tích hoạt động quanh năm.

Một giải pháp quan trọng khác là hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cộng đồng với chính quyền và Ban Quản lý di tích. Hiện nay, cộng đồng chủ yếu tham gia ở khâu thực hiện, do đó cần thiết lập cơ chế để đại diện các nhóm cộng đồng được tham gia vào quá trình xây dựng kế hoạch tổ chức lễ hội và khai thác du lịch. Ví dụ, khi xây dựng phương án tổ chức Hội Gióng, cần có ý kiến của những người trực tiếp thực hành nghi lễ để đảm bảo vừa giữ đúng truyền thống, vừa phù hợp với điều kiện quản lý hiện nay.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong phát huy giá trị di tích với sự tham gia trực tiếp của cộng đồng. Có thể xây dựng hệ thống mã QR tại các điểm như Đền Thượng, Miếu Ban, Cố Viên, trong đó nội dung thuyết minh được ghi âm hoặc quay video bởi chính người dân địa phương. Thiết kế tour đêm trải nghiệm tái hiện lại hội Gióng bằng công nghệ 3D mapping. Ngoài ra, có thể phát triển các kênh truyền thông số (Facebook, TikTok, Website du lịch Gia Lâm) do cộng đồng tham gia quản lý, đăng tải các video ngắn giới thiệu nghi lễ, làng nghề, ẩm thực… Điều này không chỉ giúp lan tỏa giá trị di sản mà còn tạo sinh kế mới cho người dân trong môi trường số.

Như vậy, các giải pháp nâng cao vai trò của cộng đồng tại di tích đền Phù Đổng cần được triển khai đồng bộ, gắn chặt với điều kiện thực tế của địa phương. Khi cộng đồng không chỉ tham gia thực hành mà còn tham gia tổ chức, quản lý và khai thác di sản, thì việc phát huy giá trị di tích mới đạt được hiệu quả bền vững, góp phần phát triển du lịch văn hóa và kinh tế địa phương một cách lâu dài.

Việc phát huy giá trị di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đền Phù Đổng trong bối cảnh hiện nay không thể tách rời vai trò của cộng đồng. Thực tiễn cho thấy, cộng đồng đã và đang tham gia tích cực vào các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di tích, góp phần duy trì tính liên tục và sức sống của di sản. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả hơn nữa vai trò của cộng đồng, cần có những giải pháp đồng bộ từ nâng cao nhận thức, tăng cường năng lực, hoàn thiện cơ chế phối hợp đến phát triển các mô hình du lịch cộng đồng bền vững. Khi cộng đồng thực sự trở thành trung tâm của quá trình phát huy giá trị di tích, đền Phù Đổng không chỉ là không gian văn hóa – tín ngưỡng truyền thống, mà còn trở thành điểm đến du lịch văn hóa tiêu biểu, góp phần bảo tồn và lan tỏa các giá trị di sản trong đời sống đương đại.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Nguyễn Chí Bền (2010), Hội Gióng ở đền Phù Đổng và Đền Sóc, Nxb Thế Giới, Hà Nội.
Nguyễn Chí Bền, Võ Hoàng Lan & Đỗ Xuân Tâm (2009), Lễ hội Thánh Gióng, Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội.
Bộ Văn Hóa, Thể Thao và Du Lịch (2013), Hồ sơ di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đền Phù Đổng (huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội) (Tóm tắt), Hà Nội.
Từ Thị Loan (biên soạn) (2023), Hội Gióng ở đền Phù Đổng và Đền Sóc – Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.
Huỳnh Khái Vinh (2000), Phát triển văn hóa, phát triển con người, Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội.