BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI TÍCH ĐÌNH – ĐỀN – CHÙA PHÚ THỊ TRONG BỐI CẢNH ĐÔ THỊ HÓA

Phùng Thị Ngát

Học viên K19 – Chuyên ngành Quản lý văn hóa

Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa trở thành xu thế tất yếu, đặc biệt tại khu vực ngoại thành Hà Nội. Bên cạnh thúc đẩy phát triển kinh tế và hạ tầng, quá trình này cũng làm biến đổi không gian, lối sống và đặt ra thách thức đối với công tác bảo tồn di sản, nhất là các di tích làng xã truyền thống. Gia Lâm – cửa ngõ phía Đông Thủ đô – đang đô thị hóa nhanh, kéo theo nhiều biến đổi tác động trực tiếp đến hệ thống di tích, trong đó có Đình – Đền – Chùa Phú Thị. Nơi đây được xem là trung tâm văn hóa và tín ngưỡng tiêu biểu của làng Sủi, có mối liên hệ mật thiết với Nguyên phi Ỷ Lan và Phật giáo dưới triều Lý. Di tích vừa mang giá trị lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, vừa lưu giữ các giá trị phi vật thể như lễ hội Bông Sòng, nghi lễ và ký ức cộng đồng. Trong bối cảnh hiện nay, bảo tồn cần gắn với phát huy và thích ứng với đô thị hóa, do đó việc nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp là cần thiết.

1. Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị di tích Đình – Đền – Chùa Phú Thị

Trong những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích Đình – Đền – Chùa Phú Thị đã đạt được nhiều kết quả tích cực trên các phương diện pháp lý, bảo tồn vật thể, không gian cảnh quan và phát huy giá trị văn hóa – tín ngưỡng. Các hoạt động kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị từng bước được thực hiện theo quy định, tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý. Đồng thời, chính quyền địa phương đã ban hành quy chế quản lý, bước đầu xác định trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Về hoạt động bảo tồn vật thể, các hạng mục kiến trúc của đình, đền và chùa đã được triển khai kịp thời và có hiệu quả. Các lần trùng tu, tu bổ đã tạo nên diện mạo khang trang, đồng thời bảo đảm tính nguyên gốc của di tích. Tuy nhiên, công tác trùng tu tôn tạo mới chỉ là mang tính chắp vá, sửa chữa tạm thời, chưa có định hướng rõ ràng và kế hoạch dài hạn.

Về không gian, di tích vốn nằm trong cấu trúc làng truyền thống hài hòa giữa kiến trúc tín ngưỡng và cảnh quan tự nhiên. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa với sự xuất hiện của các công trình cao tầng đã làm gia tăng nguy cơ xâm lấn không gian di tích. Mặc dù di tích đã được lập hồ sơ khoa học từ năm 1988 và khoanh vùng bảo vệ, việc cắm mốc giới trên thực địa chưa triệt để, đồng thời chưa được tích hợp trong quy hoạch tổng thể địa phương. Thực tế, một số công trình như chợ Sủi, khu thương mại 5 tầng xây dựng sát đình đã ảnh hưởng đến cảnh quan và môi trường thanh tịnh xung quanh di tích.

Về phát huy giá trị, di tích vẫn giữ vai trò trung tâm trong đời sống văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng. Sự hình thành các tổ chức như Câu lạc bộ thơ Cao Bá Quát (1993), Câu lạc bộ TDTT ngoài trời (1997), Thư viện Cao Bá Quát (1998), Hội Nhà Giáo – Hội khuyến học (2002),… đã góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân. Hội Bông Sòng sau hơn nửa thế kỷ bị gián đoạn đã được khôi phục và tổ chức định kỳ, thu hút đông đảo người tham gia. Di tích cũng trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng quan trọng. Công tác tổ chức lễ hội tại di tích Đình – Đền – Chùa Phú Thị được triển khai theo cơ chế phối hợp nhiều cấp, nhiều ngành. Tuy nhiên vẫn còn hạn chế, cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng nhu cầu, không gian dịch vụ còn nhỏ lẻ, thiếu quy hoạch.

Về quản lý, dù đã có sự phân công giữa chính quyền, ban quản lý di tích và các tổ chức liên quan, cơ chế phối hợp vẫn chưa đồng bộ. Nhân sự ban quản lý chủ yếu là người địa phương, làm việc kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên môn sâu. Nguồn tài chính phụ thuộc vào xã hội hóa, thiếu ổn định trong khi nhu cầu bảo tồn ngày càng lớn. Công tác kiểm tra, giám sát chưa thường xuyên, việc ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

2. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích

Trên cơ sở thực trạng nêu trên, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích Đình – Đền – Chùa Phú Thị cần được triển khai đồng bộ, gắn với điều kiện thực tiễn địa phương trong bối cảnh đô thị hóa.

Trước hết, cần chú trọng bảo vệ không gian di tích, coi đây là yếu tố nền tảng. Cần hoàn thiện việc xác định ranh giới khu vực bảo vệ I, II thông qua cắm mốc thực địa, lập bản đồ quản lý và công khai để cộng đồng cùng giám sát. Đối với khu vực Đình – Đền – Chùa Sủi, cần rà soát các công trình giáp ranh, đặc biệt tại trục chính vào di tích, nhằm kiểm soát chiều cao, kiến trúc và mật độ xây dựng. Các công trình không phù hợp như khu thương mại 5 tầng, chợ Sủi… cần có lộ trình cải tạo, giảm tầng cao, điều chỉnh hình thức hoặc trồng cây xanh che chắn. Đồng thời, từng bước khôi phục các yếu tố cảnh quan truyền thống như sân đình, cây cổ thụ, ao hồ để tái lập không gian văn hóa làng.

Thứ hai, cần kiểm soát các tác động tiêu cực của môi trường đô thị đối với di tích. Có thể bố trí bãi đỗ xe tập trung ở rìa khu di tích, kết hợp với lối đi bộ nhằm giảm tiếng ồn và khói bụi. Đối với hoạt động kinh doanh xung quanh di tích, cần quy hoạch khu vực bán hàng riêng biệt, tránh tình trạng lấn chiếm sân đình, lối vào chùa; đồng thời kiểm soát chặt chẽ các dịch vụ mang tính mê tín hoặc thương mại hóa quá mức. Ngoài ra, cần xây dựng quy chế vệ sinh môi trường di tích, như bố trí thùng rác, hệ thống thu gom rác định kỳ, quy định không đốt vàng mã tràn lan trong khuôn viên, từ đó giữ gìn sự trang nghiêm của không gian thờ tự.

Thứ ba, cần đổi mới hoạt động phát huy giá trị theo hướng giáo dục và trải nghiệm. Có thể tổ chức các chương trình học thực tế cho học sinh tại di tích, kết hợp giới thiệu về Nguyên phi Ỷ Lan, Cao Bá Quát, Phật giáo thời Lý và lịch sử làng Sủi. Đồng thời, triển khai các hoạt động trải nghiệm như viết chữ Hán Nôm, in mộc bản, tham gia chuẩn bị lễ hội hoặc tái hiện nghi thức hội Bông Sòng. Việc xây dựng bảng thông tin, sơ đồ di tích và tài liệu thuyết minh trực quan cũng cần được chú trọng.

Thứ tư, cần phát triển du lịch văn hóa – tâm linh một cách bền vững, gắn với đặc trưng của di tích. Đình – Đền – Chùa Sủi có thể được kết nối với các điểm di tích trong khu vực Gia Lâm và vùng Kinh Bắc như đền Phù Đổng, chùa Bút Tháp, chùa Dâu… để hình thành tuyến du lịch “Phật giáo thời Lý xứ Kinh Bắc”. Trên cơ sở đó, có thể xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù như tour tham quan kết hợp lễ hội Bông Sòng, trải nghiệm văn hóa làng Sủi, hoặc các chương trình hành hương ngắn ngày. Đồng thời, cần đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên tại chỗ (có thể là người dân địa phương) để giới thiệu di tích một cách bài bản, tránh tình trạng thuyết minh thiếu chính xác hoặc mang tính truyền miệng. Việc phát triển du lịch cần đi kèm với kiểm soát số lượng khách, đảm bảo không gây quá tải cho di tích.

Thứ năm, cần đẩy mạnh chuyển đổi số. Có thể số hóa văn bia, tượng pháp, di vật; xây dựng cơ sở dữ liệu số và hệ thống mã QR tại các hạng mục để thuyết minh tự động. Đồng thời, phát triển website, mạng xã hội quảng bá di tích và từng bước ứng dụng công nghệ VR/AR trong giới thiệu không gian di tích.

Cuối cùng, cần nâng cao năng lực quản lý và phát huy vai trò của cộng đồng trong bảo tồn di tích. Cần tổ chức các lớp tập huấn cho cán bộ quản lý di tích về kiến thức bảo tồn, kỹ năng tổ chức lễ hội, quản lý du lịch và ứng dụng công nghệ. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa chính quyền, ban quản lý di tích và cộng đồng dân cư, trong đó người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tham gia trực tiếp vào quá trình bảo tồn. Có thể thành lập các nhóm tình nguyện viên địa phương tham gia hướng dẫn khách, giữ gìn vệ sinh, bảo vệ di tích. Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của các nhà chùa, người cao tuổi và những người am hiểu truyền thống trong việc truyền dạy, gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa của di tích.

Di tích Đình – Đền – Chùa Phú Thị là một di sản văn hóa tiêu biểu của vùng đất Gia Lâm, chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc. Trong bối cảnh đô thị hóa, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích đã đạt được những kết quả nhất định, song cũng đang đối mặt với nhiều thách thức từ sự biến đổi của không gian, môi trường và đời sống xã hội. Việc bảo tồn di tích cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với phát triển đô thị, trên cơ sở các giải pháp đồng bộ, khoa học và phù hợp thực tiễn. Nếu được triển khai hiệu quả, di tích Đình – Đền – Chùa Phú Thị không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực quan trọng trong phát triển văn hóa – xã hội của địa phương trong thời kỳ mới, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình đô thị hóa.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Ban Quản lý di tích Phú Thị Gia Lâm – Hà Nội (2004), Tư liệu lịch sử quê hương Sủi, tài liệu nội bộ, Hà Nội.
Trịnh Thị Minh Đức & Nguyễn Đăng Duy (1993), Bảo tồn di tích lịch sử – văn hóa, Nxb ĐHQG Hà Nội, Hà Nội.
Cao Thành Nghiệp (2018), “Bảo tồn di sản trong thời kỳ đô thị hóa (P1)”, Tạp chí Kiến trúc.
Thái San (2025), “Bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa Thủ đô”, Kinh tế & Đô thị, 01/06/2025.
Xuân Sơn (2023), “Quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị các đô thị lịch sử trong bối cảnh mới”, Báo Hà Nội Mới.
Nguyễn Quốc Tuân (2023), “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản đô thị trong phát triển đô thị”, Tạp chí Kiến trúc Việt Nam (số 246).